Zarina Tamboboy Sarapuddin

Unang beses kong pupunta sa Baroy sa buong buhay ko. Unang beses ko ring makikita at makikilala ang pamilya ng nanay ko. Maaaring sabihing “business relationship” ang meron kami sa aming pamilya, dahil hindi ba’t isang pormal at inobligang kasunduan ng mga taong napilitang tumira sa iisang bahay ang isang pamilya? Hindi naman ibig-sabihin na palagi kayong magkasama ay magiging malalim na rin ang inyong pagsasama. At iyon ang relasyon ko sa nanay ko: nanay ko siya at anak niya ako. Tapos. Kaya noong inutusan niya akong samahan siyang bumisita sa Baroy noong Nobyembre 2022, nakita ko ito bilang obligadong trabaho ng isang anak na samahan ang kanyang ina sa paglalakbay. Lingid sa aking kaalaman, ipasisilip sa akin ng paglalakbay na ito ang tao sa likod ng maskara ng tinatawag kong nanay.

Paglapag ng eroplano sa Ozamiz Airport, ang natatanging airport sa Misamis Occidental, narinig ko ang malakas na buntong-hininga ng nanay ko.

“After more than 30 years,” ang mahina niyang sambit habang nakatingin sa labas ng bintana.

Pagbaba namin ng eroplano, napansin ko agad ang sariwa at malamig na hangin, na mas sariwa pa sa hanging kinalakihan ko sa Los Baños at ibang-iba sa mabigat at marungis na hangin ng Maynila. Unti-unting umaakyat ang araw sa langit at dahan-dahan nitong kinukulayan ng dilaw at kahel ang paligid. Pinalilibutan ng talahiban at palayan ang paliparan, at ang mga damo ay sumasabay sa malakas na wasiwas ng hangin.

Sinalubong kami ng aking mga tito, tita, pinsan, at pamangkin. Yakap dito, halik sa pisngi roon. Wala akong kilala maliban sa isa o dalawang pinsan. Wala rin akong maintindihan sa kanilang pag-uusap dahil hindi ako naturuang mag Bisaya; nasa isang tabi lamang ako at tahimik na nagmamasid.  Akala ko’y may iyakang magaganap at siguro’y may kaunting pagkakailangan, ngunit puro ngiti at tawanan lamang ang sumalubong sa aking nanay, na parang kakikita lamang nila sa isa’t isa kahapon at hindi pinaghiwalay ng matagal na panahon.  Ngunit sa likod ng lahat ng kasiyahan, hindi ko maalis sa aking isip na emosyonal din ito para sa aking nanay. Katulad ko, magaling siyang magtago ng kanyang emosyon pero sigurado akong na-miss niya rin ang mga tao rito.  Hindi lang pala ako. Unang beses nga rin pala ng nanay kong dadalaw ulit sa Baroy; unang beses nga rin pala niyang makikita ulit ang pamilya niya matapos ang mahigit tatlumpong taon. May kakaibang kirot akong naramdaman sa aking dibdib. Pagod siguro.

Mula sa Ozamiz Airport, sumakay kami ng sasakyang iikot sa Pangguil Bay upang makarating sa Baroy. Dinaanan namin ang Tangub at Bonifacio sa Misamis Occidental, ang Aurora sa Zamboanga del Sur, at pagkatapos ay nakarating na kami sa Lanao del Norte. Dumaan kami sa dalawa pang munisipalidad, Kapatagan at Lala, at sa wakas ay nakarating na kami sa Baroy.

~

Kinabukasan, maaga kaming sinundo nina Tito T at Kuya J upang bumili ng mga sariwang isdang iihawin para sa aming tanghalian. Pumunta kami sa Pangguil Bay kung saan nakahilera sa pampang ang tindahan ng mga isda at iba pang lamang-dagat. Tahimik at kumikinang sa sinag ng araw ang mga alon, maraming mga mangingisdang pabalik sa pampang upang ipamahagi ang kanilang mga huli, at maalat at malagkit ang hangin na humampas sa aking bagot at inaantok pang mukha.

“Malapit ang elementary school ko rito,” sambit ng nanay ko.

“Daan tayo roon. Para makita mo,” ang sabi sa akin ni Tito T.

Maliit lamang ang eskuwelahan. Malapit ito sa munisipyo na may malaking I Heart Baroy sa harapan, at katabi naman ng munisipyo ang isang health center.

“Ayan. Ayan ang Baroy Central Elementary School,” sabi ng nanay ko nang may pagmamalaki. “Tumatakbo kami mula diyan sa geyt hanggang doon sa kalsada! Tapos maghahabulan na kami papunta sa Pangguil.”

Lahat daw silang magkakapatid ay naging estudyante rito. Pagkatapos ng kanilang mga klase ay maglalaro raw sila sa pampang bago umuwi. Minsan naman ay hindi na sila pumapasok para lang maglaro.

“Ikaw rin?” ang tanong ko sa nanay ko.

“Oo naman. Magkakasama kami palagi nina Tita E at Tito T mo.” Nagulat akong may ganitong kakulitan din pala ang nanay ko. Hindi mo nga ako pinapayagang lumabas ng bahay, bantay-sarado, at nagagalit kapag nagpapaalam akong maglaro.

“Di ba ikaw ‘yung madalas pagalitan noon?” ang sabi ni Tita E sa aking nanay. Napaglitan ka rin pala ng mga magulang mo?

“Hindi naman!”

Nagtawanan silang tatlo. Ilang kilometro pa ang layo ay nakarating naman kami sa Lanao del Norte National Comprehensive High School.

“Lahat din kami ay nag hayskul dito. Wala naman kasing ibang eskuwelahan dito maliban sa dalawang ‘to. Pag elementarya, Baroy Central. Pag hayskul, National Comprehensive. Pero siyempre, iba na ngayon. Marami nang iba’t ibang eskuwelahang ipinatayo rito.”

Sa aking kinauupuan sa likod ng traysikel, pinagmasdan ko ang mabilis na paggalaw ng mga tanawin, mula sa mga kabahayan papunta sa mga palayan, hanggang sa kalsada at mga gusali. Nakikita ko ang nanay kong mabilis na gumagalaw sa mga tanawing ito na parang rolyo ng pelikula: ang maliit na batang babaeng nakikipaghabulan sa kanyang mga kapatid, bungisngis, matinis na tumatawa, sunog ang balat kalalaro sa pampang ng Pangguil Bay. Hanggang sa nagdalaga ito, balingkinitan ang katawan, maputi ang kutis, mahaba ang makapal at itim na itim na buhok, palihim na ngingiti sa mga binasted na mga kaklaseng nagtangkang manligaw. Oo nga pala. Dumaan nga rin pala sa pagkabata ang nanay ko. Marunong din pala siyang magsaya at maglaro. Naging teenager din, naging pasaway, nakaranas din siguro ng unang inosenteng pag-ibig.  At ngayon, hindi na siguro kasya ang nanay ko sa maliliit na upuang kahoy sa klasrum at hindi na rin siguro magkakasya sa kanya ang kanyang uniporme. Hindi na rin siguro niya naiisip ang pag-ibig.

~

Noong 1980s, dumami ang mga OFWs na nagtatrabaho sa ibang bansa, lalo na sa Saudi Arabia. Naitatag ang Saudi Recruitment Office (RSO) sa Maynila noong 1982, na siyang namahala sa mass recruitment ng mga Pilipinong nais magtrabaho sa Saudi at sa iba pang mga bansa sa Middle East. Kasama ang mga magulang ko sa mass recruitment na ito.

Priyoridad sa recruitment ang mga Muslim. Kapag Muslim ka ay wala nang eksamen o interbyu; tanggap ka na agad sa trabaho. Kristiyano ang nanay ko ngunit dahil sa matinding pangangailangan ng kanyang pamilya, walang pag-aalangan siyang nagpa-convert sa isang relihiyong hindi naman niya maintindihan upang makapagtrabaho. Sa edad na 23, lumipad ang nanay ko sa Saudi at nagtrabaho bilang midwife sa King Fahad Hospital sa Madinah.

Sa panahon ding iyon, ang tatay kong Tausug na lumaki sa bayan ng Jolo ay nagtatrabaho bilang medical technologist sa Yanbu General Hospital sa Yanbu Al Bahr. Nagkakilala sila ng aking nanay sa beach outing na ipinlano ng isang kaibigan. Nang magpakasal ay lumipat ang nanay ko sa Yanbu upang makasama ang aking tatay.

“Hindi ka nagsisisi?” ang tanong ko sa kanya.

“Hindi naman. Pare-parehas lang naman ang Diyos. At dahil din naman doon kaya ko nakilala ang Daddy mo, at ipinanganak kayo.”

Relihiyoso ang tatay ko at bagaman hindi kami pinipilit na gawin ang lahat ng kautusan sa Islam, strikto niyang ipinatutupad sa bahay ang mga patakaran na sa tingin niya ay importanteng magawa ng isang Muslim: ang hindi pag kain ng baboy, ang pagbabasa ng Qur’an, at ang pagdadasal.

Hindi namin kailangang magdasal ng limang beses sa isang araw ngunit palaging paalala ng aking tatay na paglaanan ng oras ang pagdadasal ng Maghrib (sunset prayer) at Isha (night prayer) tuwing Huwebes, at ang Dhuhur (midday prayer) tuwing Biyernes. Paminsan-minsan niya rin kaming niyayayang samahan siya sa pag-aayuno tuwing buwan ng Ramadhan, at dapat lahat kami ay pupunta sa mosque upang magdasal sa araw ng Eid al-Fitr, ang katapusan ng Ramadhan.

Strikto rin ang aking tatay pagdating sa pananamit. Hindi ko mabilang kung ilang beses nang nagkaroon ng matinding pagtatalo ang aking tatay at ate dahil “Masyadong maiksi ang suot mo. Magpalit ka.” Ang aking nanay ay napupulis din dahil “masyadong masikip” ang kanyang pantalon o “lumuluwa na ang dibdib” sa T-shirt na kanyang suot. Kung ang aking ate ay palaban at pilit na isinusuot pa rin kung ano ang kanyang nais, ang aking nanay ay tahimik na lamang na papasok ng kwarto upang magpalit ng damit na mas aprubado ng aking tatay.

Patriyarkal ang aking tatay dala ng relihiyon at kulturang kanyang nakasanayan at kinalakihan. Siya ang nagtatrabaho para sa pamilya habang ang nanay ko ang nagluluto, naglalaba, naghuhugas ng pinggan, nagpaplantsa, at nag-aalaga sa mga anak. Kung ano ang desisyon ng aking tatay ang siya na ring desisyon ng aking nanay, lalo na pagdating sa usaping pinansyal. Ang aking tatay ang may hawak sa lahat ng pera at kailangang manghingi ng nanay ko sa kanya, kahit para lamang sa simpleng pambayad ng tubig o pambili ng groceries.  Lahat ay kailangang ipaalam sa aking tatay, kahit ang pagpapatayo ng bahay-kubo sa bukid ng pamilya ng aking nanay. Lahat ay kailangang hingin sa aking tatay, kahit ang pamasko sana ng nanay ko sa kanyang mga kamag-anak.

“Ayaw ng Daddy mo na nag-aabot ng pamasko. Baka raw gamitin pa sa pagsusugal o pambili ng alak. Bawal sa Islam iyon.”

Minsan ay sa akin pa umuutang ang aking nanay ng perang iaabot bilang tulong sa mga kamag-anak; ayaw niyang manghingi sa aking tatay dahil baka hindi rin daw siya bigyan nito.

“Dapat may sarili kayong pera,” ang palaging sinasabi ng aking nanay. “Mag-ipon kayo. Dahil sa oras na magkalabuan kayo ng inyong asawa, kaya ninyong buhayin ang sarili n’yo.”

Hindi namin maintindihan noon ng ate ko kung bakit palagi kaming pinapaalalahanan ng gano’n, e wala naman kaming planong mag-asawa. Pero iyon na nga siguro ang dahilan kung bakit kahit sa aming pagtanda ay hindi sumagi ni minsan sa aming mga isipan ang magpakasal at magkaroon ng pamilya. Ang pagkakakulong at pagkakatali ng nanay ko sa tatay ko ang kinabukasang ayaw naming mangyari sa amin, at hindi rin ito nais ng nanay ko para sa amin. Pinagsasabihan niya pala kami upang protektahan kami at maiwasan namin ang kanyang naging sitwasyon.

~

Nagpunta kami sa Baroy Public Cemetery sa Sagadan. Nasa itaas ito ng maliit na bundok, masukal at magubat ang lugar, at maputik. Mga 20 hanggang 30 minuto rin ang layo nito mula sa aming tinutuluyan. Walang mga jeep sa Baroy kaya nag-arkila kami ng traysikel kasama ang iba pang mga kamag-anak. Sa sementeryo raw na ito nakalibing ang mga Tamboboy at gustong makita ng nanay ko ang ipinatayo niyang puntod para sa aking Lola.

Namatay ang Lola ko noong 2021 at hindi nakapunta ang nanay ko sa kanyang libing; unang beses niya itong dadalawin. Noong nabalitaan naming namatay si Lola, wala akong naramdaman. Siguro’y dahil dalawang beses ko lang siya nakasalamuha sa minsang pagbisita niya sa amin sa Los Baños. Pero para sa nanay kong matagal na ngang hindi nakabalik ng Baroy at hindi man lang nagawang makabalik upang dumalo sa libing ng kanyang sariling nanay, labis-labis siguro ang kanyang kalungkutan at pagsisisi.

Pinanood ko kung paano sinindihan ni Tito T ang kandila at saka itinayo sa paanan ng puntod. Ipinikit niya ang kanyang mga mata at nagdasal kasama ang iba. Parang narinig ko ang nanay kong suminghot ngunit hindi ko ito pinansin. Pagkatapos ay pumunta kami sa puntod ng aking Lolo. Parehas na ritwal din ang kanilang ginawa: magsindi ng kandila at saka magdasal. Nakatitig lamang ang nanay ko sa kanila, blangkong mga mata, blangkong mukha.

“Bakit ka nagsuot ng sapatos na puti, e di nadumihan ‘yan,” ang biglang sabi niya sa akin.

Bakit hindi mo kinayang iwan ang iyong mga responsibilidad? Bakit mo sinasarili ang lahat? Sa aking utak, ito ang mga itinanong ko sa kanya pabalik.

Hinarap ko ang mukha ng aking nanay. Parang bumata siya. Parang lumambot ang kanyang mga mata at naibsan ang mga kulubot sa kanyang noo at sa paligid ng kanyang mga mata at bibig. Naalala ko kung paano ipinakita sa akin ng aking nanay ang mga retrato ng libing na ipinadala sa kanya ni Tita Eppie sa Messenger. Naalala ko rin kung paano namula ang kanyang mga matang pinakintab ng luha habang tinitingnan ang bawat retrato sa kanyang cellphone, at ako na dahan-dahang umalis, naiilang sa realisasyon na nalulungkot at nangungulila ang aking nanay. Nakita ko sa aking harapan ang aking nanay na bumalik sa pagkamusmos sa harap ng puntod ng kanyang yumaong mga magulang. Anak nga rin pala siya. At balang araw, babalik din ba ako sa sementeryong ito upang magsindi ng kandila sa harap ng puntod ng aking nanay, magdadasal ng mga dasal na hindi ko naman sinasambit, at manghihingi ng tawad sa mga panahong pinili ko ang aking mga responsibilidad kaysa sa kanya? Na hindi man lang ako nagpaliban sa aking pagiging matanda upang maging bata muli sa harap ng aking sariling nanay? At kung gayon, mapapatawad niya kaya ako?

“Kamusta na pala ang panganay mo?” ang sambit ni Tito Tinoy. “May nagbabantay ba sa kanya?”

“Meron naman. May nakuha kami para alagaan siya ng ilang araw.”

“Okay lang sa asawa mo?”

Tumango lamang ang aking nanay.

~

Hindi ko maalala kung ano ang aking eksaktong edad nang matutunan ko ang salitang “autistic”. At nang matutunan ko ito, hindi ko alam kung ano ang ibig-sabihin nito; alam ko lang na ito ang tinatawag ng aking mga magulang sa kuya ko.

“Autistic ang kapatid mo kaya hindi siya nakapagsasalita.”

“Makulit ang kapatid mo dahil autistic siya.”

“Kapag pumunta ang mga kaibigan mo rito sa bahay, sabihin mong kaya ganyan ang kapatid mo dahil autistic siya.”

Pitong taon ang agwat ko sa kuya ko at hindi ako malapit sa kanya. Hiwalay ang kwarto niya sa kwarto namin ng ate ko, at hindi kami kailanman naglarong magkasama. Ang sabi raw kasi ng developmental pediatrician sa mga magulang ko ay dapat magkahiwalay ang mga anak na “normal” sa mga anak na “abnormal”. Noong 1990s, katanggap-tanggap pang tawaging “abnormal” ang mga taong may ganitong disabilidad.

“Ang kuya ninyo ay blessing sa atin ng Allah,” ang palaging sinasabi sa amin ng tatay ko. “Ang sabi sa Qur’an, ang mga katulad niya ay diretso sa paraiso. Kung hindi siya naging autistic ay hindi tayo makapupunta rito sa Los Baños; sa Zamboanga tayo nakatira. Hindi ninyo makikilala ang mga kaibigan ninyo. Hindi makakapag-aral ang ate mo sa Philippine High School for the Arts. Maswerte nga tayo dahil hindi siya katulad ng ibang autistic. Hindi siya biyolente, hindi siya nananakit. Kaya alagaan n’yo siya. Mahalin n’yo siya.”

Paulit-ulit niya itong sinasabi sa amin habang ang kuya ko ay nagwawala, nagagalit sa hindi namin malamang rason. Hindi ko alam kung sinasabi ba ito ng tatay ko bilang paalala sa amin o bilang paalala sa kanyang sarili.

Minsan ding napag-usapan kung ano at sino ba talaga ang may kasalanan kung bakit naging autistic ang kuya ko.

“Genetics ang major mo di ba?” tanong sa akin ng tatay ko. “Ano ba ang dahilan ng autism? Ano bang meron sa genes ng nanay at tatay?”

“Sa mga pag-aaral ay wala pa po itong eksaktong cause—”

“Kung anu-ano kasing kinakain mo noon e. Sabi ko sa’yo mag-ingat ka e.” ang bigla niyang sambit sa nanay kong nakayuko.

Dati ay may mga caregiver ang kuya ko. Kumukuha ng mga kasambahay ang aking mga magulang upang magpakain at magpaligo sa kuya ko, ngunit iilan lamang ang nagtagal sa trabahong ito. Karamihan kasi sa kanila ay pinalayas ng nanay ko o naglayas dahil sa nanay ko.  Mabusisi ang nanay ko sa pag-aalaga sa kuya ko. Palagi niyang pinagagalitan ang mga caregiver kapag hindi nito napapakain o napapaligo sa takdang oras ang aking kapatid. Noong pandemya, kung saan walang makuhang tagapag-alaga, ang nanay ko ang nagsilbing caregiver. Siya na rin ang nagmistulang kasambahay, at ito ang kanyang sinusunod na iskedyul araw-araw:

7:00 am – Gumising

8:00 am – Maghanda ng umagahan ng kuya ko

9:00 am – Magpaligo at magpakain sa kuya ko

10:00 am – Maghanda ng umagahan naming lahat; maghanda ng tanghalian

11:30 am – Pakainin ang kuya ko ng tanghalian, kasabay ng pagluluto para sa tanghalian naming lahat

12:30 am – Pahinga

1:00 pm – Tanghalian kasama ang tatay ko

2:00 pm – Hugasan ang lahat ng mga plato at iba pang kasangkapang ginamit simula pa noong umaga

3:00 pm – Pahinga

3:30 pm – Maghanda ng meryenda ng kuya at tatay ko

4:00 pm – Pakainin ng meryenda ang kuya ko; hatiran ng meryenda ang tatay ko

5:00 pm – Maghanda ng hapunan

6:00 pm – Pakainin ng hapunan ang kuya ko

7:00 pm – Maghapunan kasama ang tatay ko

8:00 pm – Maghugas ng plato at magligpit; maligo at maghanda para sa pagtulog

9:00 pm – Pagtulog

Para sa mga taong may disabilidad katulad ng sa kuya ko, istriktong sinusunod ang mga iskedyul dahil nagsisibili itong kaayusan sa kanilang pang-araw-araw na buhay. Kapag nagugulo ito ay mabubulabog sa mga malalakas na sigaw at dagundong ng pagtatalon hindi lamang ang buong bahay namin, kung hindi pati na rin ang aming mga kapitbahay, na siya namang mas lalong ikapapagod at ikaiirita ng nanay ko. Nanay ang nanay ko ngunit tao rin siyang napapagod at naiirita kahit gaano niya pa kamahal ang kanyang anak.

Tao rin siyang nasasaktan at siguro’y nahihiya, na ang natatanging breadwinner ng mga Tamboboy ay hindi man lang nagawang umuwi sa libing ng kanyang sariling nanay. Na hindi man lang siya pinayagan ng tatay kong umalis kahit ilang araw lang dahil “Sinong mag-aalaga kay Laurence? Walang gagawa rito sa bahay.” Na wala man lang siyang sariling pera at ipon, at kailangan niya pa akong utusang manghingi ng pera sa tatay ko pantustos sa aming biyahe sa Baroy dahil “Pagbibigyan ka ng Daddy mo, ako hindi”.

Pangarap ng nanay ko ang maging doktor ako. “Para may mag-alaga sa kuya mo,” ang palagi niyang sinasabi. Kaya sa aking paghinto noong 2020, labis-labis ang kanyang kalungkutan at hinagpis. Noon ay hindi ko naiintindihan kung bakit hindi niyang kayang respetuhin ang aking desisyon. Ngunit sa unti-unting paglipas ng panahon, sa unti-unting paghupa ng galit at lungkot, naintindihan ko na ang labis niyang dismaya at kalungkutan, na parang sinasabi niya sa akin na “Ikaw na nga lang sana ang inaasahan kong mag-aalaga sa kapatid mo. Ikaw na nga lang sana ang mag-aangat sa akin sa pagkakaalipin ko sa pamilyang ito.”

~

Sa huling gabi namin sa Baroy, inimbitahan kami nina Tita E at Ate C na maghapunan sa kanilang bahay. Inilabas ni Tita E ang mga lumang retrato.

“Kamukha mo ang nanay mo,” ang sabi niya sa akin.

“Parang hindi naman,” ang sambit ko.

“Namana mo ang pagiging singkit sa kanya, tingnan mo. Tsaka ‘yung buhok mong itim na itim at makapal, tingnan mo ang buhok ng nanay mo. Alam mo bang maraming nanliligaw sa kanya noong araw? Pumupunta sila rito sa bahay, palaging hinahanap ang nanay mo.” At kung hindi ang tatay ko ang napakasalan niya?

Habang pinagmamasdan ko ang mga retrato ng aking nanay, naisip ko kung nami-miss din ba niya ang dati niyang buhay, iyong walang pinagbabawal sa kung anong dapat na isuot at kainin. Paborito niya kaya ang lechon? Nami-miss niya rin kayang magsuot ng maiiksi at sexy na mga damit? Fashionista pa naman ang nanay ko. Nami-miss niya rin kaya ang kalayaang magsalita? Iyong hindi kailangang magtimpi sa harap ng asawa, iyong may lakas na sumagot at magsabi patungkol sa mga bagay na ayaw niya.

Minsan kapag minamasahe ko ang kanyang mga balikat, binti, at braso na tumigas na sa katatrabaho, naiisip ko kung mas mabuti bang hindi na lang sila nagkakilala ng aking tatay. Kung mas mabuti bang hindi naging autistic ang aking kuya, hindi dahil may problema sa pagkakaroon ng anak na may disabilidad, ngunit para lamang maibsan ang kanyang pagod at mabigyan siya ng kaunting kalayaang gawin ang kanyang mga nais na walang iniisip na kailangang alagaan. Kung mas mabuti bang hindi na lang siya nagkaroon ng mga anak na katulad naming mga bastos at palasagot, mga anak na hindi marunong pahalagahan ang kanyang mga sakripisyo at paghihirap, mga anak na hindi maintindihan na inialay ng kanilang ina ang buong buhay niya upang maitaguyod ang pamilya.

Hindi perpekto ang aking nanay. Marami nang masasakit na mga salita ang nabitawan at mga sugat na masyado nang malalim ang pagkakabaon, ngunit nararapat ang nanay ko para sa maginhawa at masayang buhay. At kung kailangan kong ibigay ang aking pag-iral kapalit ng kanyang paglaya, walang pag-aalangan kong ibibigay ito sa kanya.

~

Pagkatapos kumain, lumabas kami nina Ate C at Kuya J sa may terrace at nag-karaoke. Pinilit ko ang nanay kong kumanta, at matapos ang ilang ulit na pagtanggi, kinuha niya rin sa wakas ang mikropono at ipinamalas ang kanyang boses. Maganda ang boses ng nanay ko. Alam ko, dahil madalas niya kaming hinehele noong mga bata pa kami. Kumakanta-kanta rin siya kapag siya’y nagluluto. Pero parang iba ang tunog ng boses ng nanay ko noon. Masaya, matingkad. Malaya. Nagpalakpakan kaming lahat pagkatapos.

Panandaliang umalis ang nanay ko upang sagutin ang tawag ng tatay kong nangangamusta. Hindi pa kami umuuwi, ang sabi ng nanay ko sa kanya. Umuwi na raw kami sa aming tinutuluyan at gabi na; maaga pa ang flight kinabukasan. Kinalabit ako ng nanay ko, senyales na kailangan na naming magpaalam.

“Mamaya na,” ang sabi ko.

“Magagalit ang tatay mo.”

“Pabayaan mo siya.”

Minsa’y naitanong ko ang nanay ko kung hindi niya ba nais baguhin ang kanyang kasalukuyang buhay, kung bakit hindi na lang siya bumalik at manatili sa Baroy.

“Plano ito ng Allah,” ang palagi niyang sagot. “Ang pagtrabaho ko sa Saudi, ang pagkilala ko sa Daddy mo, ang pagiging autistic ng kuya mo. Lahat iyon ay plano Niya para sa akin. Mayroong tinatawag na destiny, di ba? Ayaw mo mang maniwala pero totoo ang destiny. Hindi lamang destiny sa pag-ibig ngunit destiny sa buhay. Kapag plano ito ng Diyos ay hindi mo pwedeng takasan at palitan, kahit gaano mo pa gusto. Nagpapasalamat ako sa buhay na meron ako, dahil nandito kayo.”

Noon ay naiisip kong duwag ang nanay ko, na tinanggap na lamang niya itong mga pangyayari sa buhay niya, na hinahayaan na lamang niya ang trato sa kanya ng aking ama; palagi niyang sinasambit na wala naman na siyang magagawa. Ngunit napagtanto kong hindi duwag at mahina ang nanay ko; siya ang pinakamatapang na taong nakilala ko. Matapang ang kanyang pag-ibig sa amin at ang pag-ibig niya sa aking tatay. Nakahahanap siya ng maliliit na kasiyahan sa mga halamang inaalagaan niya sa aming bakuran, sa pagpapakain at minsang paglalaro sa mga pusang napadpad sa aming bahay, sa pakikinig ng piano music mula sa kanyang cellphone, sa pagsipol sa mga kanta ng The Carpenters habang nagluluto.

Hindi man kami maaaring bumalik upang baguhin ang naging takbo ng aming mga buhay, hindi man namin lubusang maipupuksa ang mga naitanim na sama ng loob, ngunit siguro’y sa mga nalalabing taong magkasama kami ay maiparamdam ko man lang ang kahit katingting na pag-ibig at pagpapahalaga na ipinamalas niya sa amin. Isang kaduwagan ang sabihin kong handa akong hindi mabuhay para sa kanyang ikalalaya, dahil kaming mga anak niya ang dahilan ng kanyang buhay. Kami ang pinakamalaki niyang kasiyahan.

Inabot ko ang mikropono sa nanay ko. Maging malaya ka, sa huling pagkakataon. Kumanta siya ulit ng isa pang kanta.

~

Madaling araw ang lipad namin pabalik ng Maynila. Mas mapadadali ang biyahe mula Baroy papuntang Ozamiz kung sasakay kami ng barge o barko sa Mukas Port sa Tubod. Dadaan ang barko sa Pangguil Bay at halos labinlimang minuto lamang ay makararating na kami sa Ozamiz, kumpara sa halos dalawang oras na biyahe kapag nakasasakyan. Sinamahan kami nina Kuya J, Ate C, at Tita E. Antok na antok pa ako ngunit pinilit kong hindi matulog na maiksing biyaheng ito. Wala akong matanaw sa kadiliman ng gabi ngunit rinig na rinig ko ang mga alon na pumapalo sa gilid ng barko, naaamoy ko ang kaalatan ng tubig, at sinisipon na ako sa lamig ng hangin.

Sa unang araw ko rito sa Baroy ay gusto kong umuwi agad ngunit sa araw ng aming pag-alis, naisip kong gusto kong manatili kahit ilang araw pa. Gusto ko pang mas makausap at makasundo ang aking mga pinsan, tito at tita. Gusto kong bumisita sa kanilang mga palayan at taniman, gusto kong matutong mag Bisaya, gusto kong magtagal sa simpleng pamumuhay, sa katahimikan, kapayapaan, at kalayaan na ibinibigay ng Baroy hindi lamang sa akin, ngunit higit pa sa aking nanay.

Dahil sa Baroy, nalaman kong mahilig ang nanay kong maglaro sa tabing-dagat pagkatapos ng eskuwela, na nangungulila at nakararamdam siya ng lungkot at pag-iisa kapag naiisip niya ang kanyang yumaong mga magulang at kaanak, na sa musika at pagkanta siya nakararamdam ng paglaya. Unti-unting pinagbitak-bitak ng Baroy ang mabigat na maskarang suot-suot niya bilang nanay at ipinasilip sa akin, kahit kaunti at kahit sa maiksing panahon, na may tao sa ilalim nitong may sariling buhay sa labas ng mga gawaing-bahay, pag-aalaga sa mga anak, at pagsisilbi sa asawa. Tao ang nanay ko bago siya naging asawa. Tao ang nanay ko bago siya naging nanay. Tao ang nanay ko. At sa pag-alis namin sa Baroy ay muli niyang isusuot ang maskarang ito, ngunit siguro’y kahit nakasara pa rin ang mga pintuan namin sa isa’t isa’y hindi na ito nakakandado at malaya na kaming kumatok paminsan-minsan.

~

Ilang buwan matapos kaming makabalik sa Los Baños, ibinalita ng nanay ko na mas mapabibilis na raw ang biyahe mula Ozamiz papuntang Baroy. Natapos na raw kasing itayo ang Pangguil Bay Bridge na kokonekta sa Tangub sa Ozamiz at Tubod sa Lanao del Norte. Dahil sa tulay na ito, hindi na kailangan pang sumakay ng barge o umikot sa kahabaan ng Pangguil. Niyaya niya akong bumalik ulit sa Baroy balang araw.

Kung masisilip ko ulit ang iyong paglaya, sasamahan kitang bumalik makailang ulit pa.

Tumango lamang ako.

Jamil E. Mabandis

The very first thing that I can remember is the smell. It was a smell that lingered in the air like a hymn, blending itself within the morning light that filtered through the slats of wood that made up our kitchen. It was pungent with sakurab, rich with ginger, and burning with chilies. My Inakulay stood before the stove, her back straight, her hands firm. She moved with a poise I could never detect, as though every step was practiced by generations. Her hands carried the weight of tradition, and I, hungry-eyed boy, knew that I was about to see something that was not only food but memory itself.

She was cooking manok a piaparan. To describe it merely as chicken in coconut milk would be simplistic. Piaparan was chicken and yet more. It was the flavor of sea and land, the aroma of hills and woods, the shadow of voices long past but not forgotten. My Inakulay referred to it as “pegk’n sa pakaragyan.” Food in celebrations. But in her hands, it was also the food of remembrance.

I saw her start with the palapa. She ground the sakurab, ginger, and chilies in her mortar, the pestle cracking to the beat of a heartbeat. The air reeked with its raw smell. My eyes watered but I did not blink. She glanced at me once and smiled, curling the edge of her lips, as if to tell me, this is how fire turns to flavor. The palapa was always the starting point, always the catalyst that would bring life to the piaparan.

Now came the chicken, chopped in neat slices, sliding into the pot where the palapa crackled in oil. She poured the coconut milk, thick and white, a river that translated the sound of fire into the song of simmer. Gradually, the turmeric colored the broth with its hue, turning the milk into a sea of gold. The kitchen was converted to a color as if sunlight had been trapped in her pot. The piaparan was becoming gold, and I imagined sultans, crowns and torogans, although we were merely in a little wooden home. My grandmother was silent, but I was certain that the color of something spoke beyond its loveliness. It was royalty, not of crowns, but of lineage.

She picked the chicken pieces out of the broth, their skin drenched in golden colors. She then reached for the grated coconut. She browned it slowly, stirring with a wooden spoon, until the shreds became crisp and brown, their sweetness rising to greet the savory aroma of the broth. This was the papar, the last gem in the crown of piaparan. The roasted coconut stuck to the chicken like a second skin, richer, deeper, and alive with the scent of the fire.

I sat quietly, the boy that I was, not wanting to talk in case I broke the moment. Every noise counted. The crack of the coconut. The quiet bubbling of the soup. The scrape of her spoon on the pan. Even the movement of her breath sounded as though it was part of the recipe. She was cooking more than that. She was infusing memory into food, teaching me through unspoken words that land and people survive through the food they leave behind.

As she placed the complete piaparan on the table, the dish radiated. Golden, smelling, alive. The aroma filled the entire house, and I swear even the trees outside leaned in to smell it. The initial bite was an explosion, a flame ignited on the tongue that burned through into the soul. The palapa imparted to it a heat that was cutting but not brutal. Coconut milk mellowed the burn, covering it in sweetness. The turmeric had the taste of earth and the roasted coconut brought a depth like the voice of the elder speaking in a tale. It was a flavor that was not just good but truthful. It was flavored with our land, our rivers, our sun. It was flavored with home.

I sat with my Inakulay eating slowly, her eyes still and filled with memory. She rarely said much about the old times, but I knew that with each spoonful she was sampling her own mother’s kitchen, her own childhood, her own heritage. And there I sat, opposite her, sampling the same dish, feeling the same golden heat on my tongue, and wordlessly I understood we were tied by more than blood. We were tied by piaparan.

Days have gone by and the kitchen is not the same without her. The mortar remains, the wooden spoon still in its corner, but the hands that gave them life are no more. I have attempted to make piaparan myself, but my hands do not know their way with the same sureness. I fear that I will never succeed. Every time I attempt, I fear that I am pursuing something too holy to be grasped. But there are times, when the coconut milk turns golden and the roasted coconut lets out its smoke, that I sense her beside me. And I know that piaparan is not perfection. It is memory, keeping alive the strand that binds me to her, to my folk, to the land that nurtured us.

The golden piaparan, the color of royalty, is more than food on a plate. It is our table’s crown, our kitchens’ treasure, the wordless story we tell. To me, it is the recollection of a boy observing his grandmother stir coconut into a dish that lived longer than she did. It is the reminder that although she is gone, her taste still lingers, her memory bubbling over in every pot of piaparan I have the courage to prepare.

And so when I think of her, I think not only of her face, her voice, her hands, but also of the golden dish that shone like sunlight on our little kitchen. It is not just chicken. It is not just a meal. It is manok a piaparan, golden memory, royalty of our plate. It is my Ina Kulay’s gift, and it will be remembered as long as I keep eating it, as long as I keep recalling that the golden piaparan is not merely a dish. but the flavor of home itself.

Noor Saada

Moro is success. These days, the term “Moro” is a badge of honor especially for those who are in sync with the government of the day in the autonomous region, manifested in a line in the region’s hymn, “Bangsamoro’y tagumpay” (The Bangsamoro is success). It stands for a history of resistance and pride.

Yet for others, this very term raises hard questions about belonging, who speaks, and being spoken for. Though often associated with the 13 historically-identified Muslim ethnolinguistic groups in Mindanao, Sulu, and Palawan, the Moro identity extends beyond ethnicity, religion, and political boundaries to become an imagined landscape shaped by colonization, cultural translation, and the ongoing quest for self-determination.

Colonial Birth. The term was first used in the Philippine context by Miguel Lopez de Legazpi, the Spanish conquistador, who arrived in the archipelago in the 16th century. Borrowing the term from Spain’s centuries-long struggle against the Moors of North Africa and Andalusia, Legazpi and the Spanish colonizers used Moro to label the largely coastal and insular Muslim inhabitants of the Philippine islands, particularly in Mindanao, Sulu and Palawan.

The term was used to mark not just religious difference but political defiance. These Muslims were different from the “heathen highlanders” and the “docile Indios” of the Christianized North. Unlike the highland Lumad or Igorot groups who lived outside the reach of the colonial church-state apparatus, the Moros had their own centralized sultanates, maritime networks, and transregional Islamic identities that connected them to the Nusantara (Malay world), and the Islamic ummah (global community).

In this way, the term began as an exonym, a name imposed by the colonizer to define the enemy. Over time, however, especially in the regime of minoritization, it was reappropriated by the colonized indigenous population as a symbol of resistance and constructed nationhood (bangsa).

Inclusion – Who are in. The post-colonial reassertion of Moro identity centered around the so-called “13 ethnolinguistic groups”: Badjao, Iranun, Jama Mapun, Kagan, Kolibugan, Maguindanaon, Meranaw, Molbog, Panimusan, Sama, Sangil, Tausug, and Yakan. These groups share not only a common Islamic faith but also a history of resisting colonization, firstly against the Spanish, then the Americans and Japanese, and finally the post-independence Philippine nation-state.

While useful in political and legal frameworks such as the peace processes and the creation of the regional autonomies, it also risks essentializing a complex and dynamic set of identities. It leaves out many others who share the same historical geography, religious beliefs, or cultural ties, but who do not fall neatly within the 13 ethnic identities.

Exclusion – Who Gets Left Out. What of the Teduray, Lambangian, and Dulangan Manobo, among others, who are indigenous to Mindanao but are not Muslim? They live within the Bangsamoro Autonomous Region, yet their ancestral claims and cultural lifeways often remain peripheral in the dominant political discourse?

What of the Sama Dilaut (Badjao), seafaring, stateless, and often discriminated against, even by their land-based fellows?

What of the Jama Mapun and Molbog of Palawan, whose connection to Islam is deep yet whose marginality continues?

What of the mestizos, those born of Moro and Christian Filipino parents, or those who have embraced Islam through marriage or conversion?

What of Muslim reverts, Filipinos from Luzon or the Visayas, or even foreigners, who embraced the Islamic faith and chose to live among Muslim communities in Mindanao?

What about the descendants of the Lannang (Chinese), Arab, and similar Southeast and South Asian identities living in our midst?

Does a Moro identity requires bloodline? Land? Language? Or merely faith?

Blood, Faith, or Belonging. If being Moro is about blood, then we risk creating an exclusionary ethnonationalism that denies the hybridity and migration that have long characterized Mindanao, Sulu and Palawan.

If it is about faith, then we must ask: is every Muslim in the Philippines a Moro? Are Mindanawon converts or urban Muslims in Manila part of this imagined community?

If it is about lived cultural experience, then being Moro must include those who speak the language, participate in rituals, honor the maratabat (dignity), respect the adat (customary law), and uphold the collective memory of struggle.

If it is political, then the term becomes not just a cultural label, but a revolutionary one, an assertion of a historical grievance and a demand for justice, recognition, and self-rule. But what happens when the politics falter, when unity frays, or when governance fails to live up to the ideals?

How about those who assert the primacy of their ethnicity: they are Bangsa Sug, Bangsa Sama or Bangsa Iranun over and above their Moro-ness? Are they less of a Moro?

Reimagination.  An inclusive identity must reckon with these tensions. It must honor its history of resistance, but also evolve to reflect the pluralism within its region. The legacy of Legazpi’s colonial label must be undone not merely by inversion, that is, wearing it as a badge of honor; but also, by transforming it into an inclusive identity of justice, dignity, and cultural integrity.

To be Moro is not only to descend from gagandilan (warriors), membership in the revolutionary group or speak a native tongue, but to be part of a living history, of a people shaped by the ecology and the collective struggle, by the Quran and the kulintang, by adat and amanah (trust), by memory and movement.

Moro is a name we have adapted and reshaped to suit and define our collective struggle and quest for self-determination. It is an identity not just exonymically acquired, but lived, chosen, and contested. It is not a category closed by blood or birth, but an unfolding story of a people still becoming and coalescing.

Nathara Mugong

“Pasalan yadu kabilahian ku, moleh na aku, moleh ni kau.”

At six in the morning, the sterile hum of the airport felt like a cruel soundtrack to my internal struggle. A powerful current seemed to pull me backward, as returning home after college was the last thing I desired. However, as I reluctantly navigated this journey back, I began to feel a different, subtle, yet insistent pull. It was more than just fate; Tawi-Tawi awaited me. This unexpected pause in my life urged me to confront my own vulnerable evolution, and in doing so, I rediscovered my connection to the place I considered home.

While Tawi-Tawi is regarded as a faraway escape or a place of uncertainty, for those nurtured by its shores, it is an intrinsic part of being, a homesickness that shapes one’s identity. Understanding Tawi-Tawi, then, requires grasping a sort of longing, a culturally significant sentiment knitted into the past, articulated through its artistic expressions, and demonstrably reflected in the lives of its people and in external perceptions.

Looking back from where I stand now, it was the instability of our pantan that reminded me home isn’t always a solid ground. It was a silent tremor beneath my feet, a precursor to the many shifts yet to come. For years, I’ve been pursing dreams, many of which were born from the very landscapes of my hometown. Each morning on my way to school, I can still vividly recall myself looking out to the horizon, my mind wandering between the simple things and the seemingly impossible aspirations: touching the clouds, enjoying store-bought ice cream and fried chicken, and having the connectivity offered by smartphones. But more than anything, I was drawn to the mystery beyond the Bud Bongao. It seemed to promise endless possibilities, and I yearned to uncover them. Looking back, I understand this wasn’t just a quest for comforts, but a longing to be in a wider world, even if it meant stepping away from what I knew. And, in a beautiful paradox, that journey led me to a richer sense of where I belonged.

A glint of sudden feeling revived those receding memories. There I was, reciting my poems and singing “Susulan Tawi-Tawi” at the National Museum in Zamboanga. It was as if all these long-held sensations, like the island itself, were calling out to me. In that moment, I realized that the yearning expressed in my verses was not solely mine. It exists as a deeply rooted cultural expression, an intangible legacy passed down through generations. Our story, built on a complex past, is one of longing born from our culture, persisting despite the scars of conflict, yet holding onto the hope for peace and belonging.

This cultural longing pulsates in the music and dances across our islands. Tausug and Sama songs speak of journeys and missing loved ones. Hainun’s compositions, for instance, capture the sadness of separation caused by social barriers. These barriers, stemming from rigid social hierarchies that sometimes divided communities, made love and connection across social strata a source of yearning. Even the stories behind our popular songs reflect this longing. “Susulan Tawi-Tawi” is said to have been written by an American soldier for a maiden he met, later evolving into a traditional serenade. The classic song “Baleleng” asserts that even the distance of Tawi-Tawi cannot spoil connection. Though originating from different circumstances, both “Susulan Tawi-Tawi” and “Baleleng” convey a love that surpasses distance, suggesting that waiting only intensifies affection. That line in “Baleleng,” “Bang kaw bunnal ba Leleng matuyu, urul kaw ba Leleng pamalayu,” essentially means, “If you really want me, my dear, you will follow me no matter how far.”

Beyond songs, our dances, with their intricate movements, also tell stories of longing—for a good catch from the sea, for the joy of togetherness, for healing, and for spiritual connection. The fluid motions of Igal mirror the flight of birds or the flow of water, expressing a longing for harmony with nature. However, this natural human desire takes on a subdued tone when we recall the tragic events of our past.

The story of my aunt, Sofia Mirkusin and Maj. Eduardo Martelino drifts through our family’s memory, often tinged with a strange unease. Camp Sofia in Simunul stands as a silent testament to their intertwined past. Elders recount Maj. Martelino’s gifts to Sofia—offerings made against a backdrop of rising tensions that cast a dim light on their supposed relationship. Was it love, or merely a strategic maneuver, a political gesture disguised as affection? Theirs is a story from an era marred by forced separations and violence, where mutual love seems conspicuously absent, overshadowed by the looming threat of conflict and Martelino’s military agenda. The 1968 Jabidah massacre, the killing of young Moro men, left a wound in the region, stirring a great yearning for justice and peace. Though rooted in reality, their story occasionally reads like a half-remembered dream, a fiction constructed from strands of fact and implied coercion. Yet, this narrative, alongside our basic human need for love, belonging, and authentic connection, resonates with a deep, if unsettling, truth.

Furthermore, to actually understand our longing, one must acknowledge our attachment to the sea, how paramount it is, both a source of life and a force to be feared. It provides sustenance, connects islands, and governs daily life. Yet, it has also caused unimaginable grief and loss. The sea’s unpredictability has claimed lives in heartbreaking ways, as it did with my own grandparents in a boat accident. The conceding thought that the sea both sustains us and can take everything away adds another layer to our longing. It is not merely a desire for peace and stability on land, but also an awareness of the fragility of life on the very waters that sustain us. This duality of bounty and tragedy shapes our narrative in Mindanao.

Besides our own stories and history, some publications depict Tawi-Tawi as a peaceful, untouched paradise. However, a closer examination of these descriptions reveals a deeper understanding of the human condition—an ability to evoke empathy, inspire poetic expression, and touch the hearts of those who truly immerse themselves in the islands, which have witnessed countless stories of love, loss, and resilience.

Literature can offer this sense of presence. I found myself resonating with Arlo Nimmo’s “Songs of Salanda,” a book that covers his anthropological fieldwork among the Sama Bajau, specifically around Tawi-Tawi in the 1960s. Its concepts of cross-cultural understanding and the redemptive value of cultural immersion enthralled me, emphasizing how essential empathy is for bridging cultural divides, which speaks directly to the nature of longing. Nimmo’s work illustrates how an outsider can also develop a longing for Tawi-Tawi, a longing born not of direct heritage, but of engagement. I was most affected by the struggles for survival and the connections that arose from them; these raw accounts have stayed with me long after reading. Almost every chapter served as a reminder of life’s brevity and the importance of cherishing each moment, to practice kindness, express gratitude, and perhaps find the courage to say goodbye when it is time to let go. Reflecting on those memories now feels like revisiting fragments of a distant dream, a bittersweet reminder of the passage of time and the relentless flow of life.

Similarly, the Tawi-Tawi I remembered so well sometimes felt narrow and farther away. This feeling of home changing, of being both familiar and strange, made me curious about how others saw and experienced Tawi-Tawi. This feeling of missing a past that might be idealized in our minds is really what this longing for Tawi-Tawi is about—a personal and shared longing for a place we imagine as simpler, more connected, and more grounded.

To explore these varied perspectives, I posed a simple but telling question: “How did Tawi-Tawi make you feel?” The responses, often quiet and thoughtful from those fortunate enough to have visited, hinted at a sense of missing it, a longing for the slower, easier pace of island life. One friend described the air as “hindi malagkit” (not sticky), while a researcher found the pace of life to be “laid-back.” My teacher often spoke of the incomparable beauty of the beaches and sand. Another person raved about the “cheap, fresh and delicious food.” These feelings suggest a longing for comfort, peace, and solitude, something many of us crave in our busy lives. Interestingly, I also received responses that were simply, “it’s just okay.” This neutral response might indicate a lack of deep engagement or different priorities, demonstrating that individual experiences shape the intensity of our longing for a place.

Perhaps it is this reminiscence that sustains Tawi-Tawi’s enduring fascination for so many who have encountered it. It is a place that captures the disposition, a destination that whispers of refuge from the demands of everyday life, where simplicity is evident, resilience is ingrained, and the marks of struggle are softened by time. But to those of us who unconditionally claim it as home, Tawi-Tawi is not merely a place to explore and read about; it is an integral part of our hearts, a constant source of inspiration, and a lifelong longing for the land where our stories began.

What are the things we see, hear, and feel that create this longing? It begins with the mesmerizing turquoise waters, always welcoming, their gentle sound reaching even under our houses and pantan. The powdery white sand that soothes tired feet, the breathtaking coral reefs teeming with life, and the sunsets that paint the sky in unimaginable colors—these are the images that remain with us, even across vast distances. The scent of salt and earth, the captivating rhythms of the gabbang, kulintang, organ, and ambak-ambak that fill our celebrations, the sincere and unconditional kindness of the locals, the vibrant colors of their traditional clothes at every special occasion, the age-old customs that connect families, and the unhurried pace of life—these are the constant and comforting reminders of the simple home we carry within us, a home we may have left, but one that lives on inside.

I am reminded of pagpatabowa, our tradition of giving gifts to visitors when they depart, especially if it is their first time or they do not visit often. One such instance is when my cousin left, and we gave her sulindang, sabley, and other tokens of our affection. This spirit of giving extends beyond farewells, as demonstrated by how Inah would thoughtfully send bang-bang and other items to my friends in Zamboanga City. I reflect on times I have done the same, perhaps unconsciously. This act of generosity, so prevalent in us, exemplifies the spirit of community that defines our region and fuels our longing for it.

As I watched a small boat cut a silver path across the water, the setting sun turning the sky into a vast canvas of oranges and purples, I knew this was my final moment on the shores of Simunul. A sense of peace mixed with the sadness of leaving again settled over me. There were no words that could capture the weight of this feeling or the essence of this place. Tawi-Tawi, I realized, is not something to be explained; it’s an experience to be felt and embraced.

Tawi-Tawi will forever possess a magic, a place I fervently hope will always belong first and foremost to its people, safeguarding its spirit and nurturing countless more beautiful stories that unfold along its beloved islands and shores. It’s this hope, this dream for the future, that makes the longing a little easier to bear, giving it purpose and the promise of return.

Norhan B. Kudarat

Si Norhamdin, ang aming bunsong kapatid na lalaki, ay isinilang noong taong 1990. Sa panahong iyon, siya ay nasa unang taon ng high school—labing-apat na taong gulang, puno ng pag-asa at panaginip sa buhay. Isa siyang payat ngunit masiglang binatilyo. Kahit walang-wala kami sa buhay, madalas siyang ngumiti—ang ngiting parang may itinatagong sinag ng liwanag sa gitna ng dilim. Sa kabila ng kahirapan, sinisikap naming buuin ang araw-araw. Ang tatay ko ay pa-extra-extra lamang sa kung anong mapasukang trabaho habang ang nanay ko ay isang simpleng maybahay na pilit hinuhubog ang aming tahanan sa gitna ng kakulangan.

Isang hapon, alas-singko ng gabi, sumiklab ang unos na hindi namin kailanman inaasahan. Naupo ako sa sahig ng aming kubo habang hawak ang aklat sa eskuwelahan. Nag-aaral ako noon bilang fourth year high school, nagsusumikap makapagtapos, nagsusulat ng mga pangarap sa gitna ng gutom. Biglang narinig ko ang ubo ni Norhamdin. Hindi na iyon ang karaniwang ubo. Para bang bawat hinga ay may kasamang kalawang, parang hinahatak palabas ang kanyang kaluluwa. Napabalikwas ako sa pagkakaupo.

“Allah akbar, Allahu akbar…” bulong ko habang tumatakbo papasok sa kwarto kung saan siya nakahiga.

Nang makita ko siya, namumutla na ang kanyang mukha, nanlalaki ang mata, at halos lumuwa na ang kanyang tiyan sa pag-ubo. Parang sinasakal siya ng sarili niyang katawan. Napatili si Inay, yakap-yakap ang kapatid ko habang panay ang dasal, “Astaghfirullah… Ya Allah, Tabangi kami (tulungan Mo kami!)”

Dali-daling lumabas si Tatay at humahangos na naghanap ng masakyan. Wala kaming pera. Wala kaming ambulance. Wala kaming kahit anong maaasahan kundi awa ng Allah at tulong ng mga kaanak.

Tumawag si Tatay kay Bapa Malagia, ang kamag-anak ng nanay ko na may lumang sasakyang de-karga. Wala kaming tiyak kung saan kukunin ang pambayad, pero ang buhay ng kapatid ko ang nakataya. Sumakay agad si tatay, si Kaka Yham (pinsan ko), at ang kapatid kong si Norhamdin, na noon ay halos wala nang ulirat.

Sa loob ng sasakyan, habang tumatakbo ang oras at ang makina ng sasakyang nanginginig, naririnig ko mula sa kwento ni Kaka Yham na paulit-ulit silang nagsasalita sa kanya:

“Sabot ka, Norhamdin… sabot ka ah. (Huwag kang bibitaw).”

Hinahaplos nila ang kanyang likod habang ang bawat hibla ng plema ay lumuluwa na mula sa kanyang bibig. Sa may Betinan, San Miguel, Zamboanga del Sur pa lang—hindi pa nakararating sa Margosatubig Hospital—ay bigla siyang tumigil sa paghinga.

“Daden, Kaka… Badti (Wala na, Kuya Badti),” bulong ni Kaka Yham sa tatay ko na puno ng panginginig ang tinig.

Tumulo ang luha ni Ama. Umugong ang kanyang iyak na hindi na niya kailanman muling naiguhit sa ibang araw. Hindi na nila itinuloy sa ospital ang biyahe. Alam nilang huli na ang lahat. Bumalik sila, dala-dala ang katahimikan, dala-dala ang isang bangkay—ang aming bunsong lalaki.

Pagbukas ng pintuan ng bahay, sabay-sabay kaming nagsitakbo. Ang nanay ko, nang makita ang anak na wala nang buhay, ay bumulagta sa sahig.

“Allahu akbar!” ang sigaw niya na humugot ng lahat ng luha sa kanyang dibdib.

Ang mundo ko ay parang biglang tumigil. Tila may malaking bato na tumabon sa dibdib ko, hindi ako makahinga. Lumuhod ako sa tabi niya, hinawakan ang malamig niyang kamay. Puno pa ito ng plema, at ang kanyang labi ay nanunuyo, naninigas.

“Din… kapatid ko…” nanginginig kong bulong. “Hindi ka man lang nakapagpaalam…”

Sa mga oras na iyon, ang gabi ay naging masyadong tahimik. Wala nang tunog ng kuliglig, wala na akong naririnig kundi ang tibok ng puso ko at ang alingawngaw ng mga hikbi. Isinagawa namin ang mga ritwal ng paglilibing ng isang Muslim kinaumagahan—nilinis ang katawan, binalot ng puting tela, at inihatid sa huling hantungan bago magtakip-silim.

Ang mga salitang “Innā lillāhi wa innā ilayhi rājiʿūn” ay paulit-ulit na binibigkas sa bawat panalangin. Mula sa Allah tayo nanggaling, at sa Kanya rin tayo babalik.

Nang mailibing na siya, tila nabawasan ang liwanag sa bahay. Wala nang maingay na tawanan, wala na ang masayahing tinig ni Norhamdin. Sa mga araw na sumunod, paulit-ulit kong sinisisi ang sarili ko. Bakit hindi ko siya nadala agad sa ospital? Bakit wala kaming sapat na pera para sana’y maligtas siya? Lahat ng ‘kung sana’ ay parang mga punyal sa dibdib.

Sa gabi, bago ako matulog, umiiyak ako nang palihim. Sinasabi ko kay Allah, “Ya Rabb, bakit siya? Bata pa siya. May pangarap pa siya. Bakit hindi ako na lang?”

Ngunit sa mga gabing iyon din, natutunan kong tanggapin ang kalooban ng Diyos. Na ang lahat ng nangyayari ay may hikmah, may karunungan sa likod ng bawat sakit. Si Norhamdin ay hindi na nahihirapan. Siya’y nasa mas mabuting kalagayan na, sa Jannah…In Sha Allah.

Ang kanyang libingan, bagamat simpleng hukay sa lupa, ay naging paalala sa akin ng kahalagahan ng bawat hininga, bawat yakap, bawat oras na kasama ang mga mahal sa buhay. Ang kanyang huling ubo ay hindi basta tunog ng paghihirap—ito ay naging sigaw ng isang sistemang salat sa tulong, kulang sa katarungan, at barado ng kahirapan. Ngunit ito rin ay naging paalala ng pananampalataya, na sa dulo ng lahat, si Allah ang higit na nakakaalam.

Ngayon, tuwing naiisip ko ang gabing iyon, hindi na lamang sakit ang aking nadarama. May kasamang tapang, may kasamang layunin. Ginamit ko ang lungkot bilang lakas. Nag-aral ako nang mas mabuti, nagsumikap sa bawat hakbang ng buhay. At ngayon—magdadalawang dekada mula nang mawala si Norhamdin—ako’y isa nang guro sa loob ng halos sampung taon, at malapit ko nang matapos ang aking PhD in Language Studies sa MSU-Marawi. Sa puso ko, dala ko ang pangakong walang batang gaya ni Norhamdin ang kailangang mamatay sa likod ng isang lumang de-karga, dahil lamang sa kakulangan.

Marahil ang pinakamahalagang aral na iniwan niya ay ito: sa mundong puno ng kawalang-katarungan, ang pagmamahal ng isang pamilya, ang pananampalataya sa Allah, at ang tapang na bumangon mula sa pagkawasak ang tanging sandata natin. Si Norhamdin ay wala na sa piling namin, ngunit ang kanyang alaala ay mananatili—sa bawat dasal, sa bawat hakbang ko patungo sa aking mga pangarap, sa bawat pagtulong ko sa nangangailangan.

Ang huling ubo ni Norhamdin ay naging simula ng aking pakikibaka—ng aking panata: na hindi ko hahayaang masayang ang kanyang buhay. Gagawin kong inspirasyon ang kanyang huling hininga upang bigyang-tinig ang mga gaya naming laging nilulunod ng katahimikan at kahirapan.

Sapagkat ang tunay na pamana ay hindi nasusukat sa dami ng ari-arian, kundi sa dami ng pusong nadama mo—kahit sa huling pagkakataon.

At sa huling pagkakataon, kapag dumadampi ang malamig na hangin tuwing dapit-hapon, tila muli kong nakikita ang mukha ni Norhamdin—ang bahagyang ngiti sa kanyang labi, ang ningning ng kanyang mga mata sa kabila ng pagod.

Noong una, pinilit kong manatiling buo sa gitna ng pagkalugmok. Sa kabila ng lahat, bumangon ako, nag-aral, at nagpatuloy sa paniniwala sa bukas. Ngunit ang mas masakit, hindi roon nagtapos ang yugto ng pamamaalam. Ilang buwan lamang ang lumipas mula nang mamaalam si Norhamdin, sumunod ang pinsan kong si Kaka Yham—naaksidente habang sakay ng motorsiklo at siya ang labis na naapektuhan. At dalawang taon makalipas, noong 2007, binawian din ng buhay ang aming ama—binaril sa hindi pa rin malinaw na dahilan. Silang tatlo, na minsang magkasama sa likod ng lumang de-kargang sasakyan, ay sunod-sunod ding nawala, parang paalala ng kalupitan ng tadhana.

Ngayon, marami pa kaming natitira—mga saksi sa gabing iyon, mga pusong tinuruan ng pait kung paanong magmahal nang buo at mabuhay nang may layunin. Hindi na namin maibabalik sina Norhamdin, Kaka Yham, at Ama, pero dala pa rin namin sila sa bawat hakbang—sa bawat panalangin, sa bawat pangarap na tinutupad.

Ang huling ubo ni Norhamdin ay hindi lamang paalam—ito’y naging paanyaya. Paanyaya sa amin na magpatuloy, magmahal, maglingkod, at mangarap. At sa bawat pagkakataong magtuturo ako, mananalangin, o titigil para alalahanin, alam kong hindi kami nag-iisa.