Jamil Mabandis

(poetry in Maguindanaon with English translation by the author)

Singanin nu Pamusungan

Di pakapangimbenal su ginawa
Kanu taginepen a bimaba
Lu ebpun kanu mga gabun
A dinemegka kanu leka a ngala.

Sabap seka i ulak nu atay
A minetu sa limu
A nagumbus sa bulawan
A minunga sa sigay.

Sigay a ‘kena pakadulat
Ka sigay a malanat
A mana pasidaw
A pakatana ku ginawa.

Seka su inigkahanda nu Tuhan,
Singanin nu pamusungan.
A lu natun kanu pageletan
Nu taginepen endu tademan.

Na sa uman kutika
A pembalingan kanu itungan.
Sangat a di gapangimbenalan
A niya ka kanu adapan.

Sabap seka i katumanan
Nu langun a singanin
Nu nyaba pamusungan.

My Heart’s Desire

My own self can hardly believe
That a dream has descended
From the clouds
And found its rest in your name.

For you are the flower of the liver
Grown from kindness
Bearing fruit of gold
And sprouted with light.

A light that does not wound
But lingers gently
Like a lullaby
That quiets the restless heart.

You are what the Divine has destined,
The longing my heart once held
Now found somewhere
Between dream and memory.

And in every moment
My mind returns to this
A quiet disbelief
That you stand before me.

For you are the fulfillment
Of every dream
My heart has ever known.

Na u Mauma Su Gay

Na u mawma su gay
A itagak aku nengka
Na lu aku nengka
Itabun ku dedsan nu lagat.

Ka lu ku ba inipamula
Su langun nu tademan.
Endu kagagasan nu
Bagel su lidu nu ginawa.

Na u mawma su gay
A itagak ako nengka
Na lu aku nengka
Itabun ku kapedsedep nu senang.

Ka tu ba i kutika
A matana su sambel
A pakadtiyakap ku badan
A pakalimpang kanu ginawa.

Na u mawma su gay
A itagak aku nengka
Na lu aku nengka
Itabun ku limu nu magabi.

Ka lu ba su ulan-ulan
A sindaw nu pamikiran
Endu mailay ku su mga bitun
A nakakineg ku mga singanin.

Na u mawma su kutika
A dumadsang su ulan
Na pandaya ka saki
Ka endu di nilan gailay.

Su mga lu a minigis
Sa kaleges nu kaludan
A tanda nu lilini
A di den kambalingan

When the Day Comes

When the day comes
That you leave me
Leave me by the sea
On a quiet shore.

There I planted
All of our memories
So the waves can pass through
And slowly ease the weight in me.

When the day comes
That you leave me
Leave me
In the setting sun.

Because it will be the time
That the wind becomes gentle
That will care for my soul
And will entertain me.

When the day comes
That you leave me
Leave me
In the night.

Because the moon is there
That will enlighten my mind
So that I can see the stars
That listened to all of my wishes.

And when the time
The rain falls
Just let me
So, they can’t see.

My tears flowing
Falling as quickly as the far sea.
A sign of a love
That can never be brought back.

Unong

Nailay ku seka
Kanu masla a katri.
Bagiga. Bangalingkakep.

Nabulig su mga suled nengka
Kanu kaudtatan nu igan.
Bamagulyang.

Sabap sa nauma den
Su gay a ipegkagilek ku.
Gay a kapebpitas nengka sa laki.

Linemudsu sa kinabatya ku paraman
Sangat a lidu sa ginawa
A di masaupama.

Minigis su lu
Sa mana kaleges
Nu kaludan.

Linemengis.
Mana natagak a manuk
A bagu namitas.

Mana madsugat a mamayug
A di mataw medtas
Kanu lalan.

Nakatundug su kina ligu sa leka
Nu mga matana a lima.

Ugayd na ya ku da tika,
Na kinailay ku kanu
Maputi a ginis.

Ginis a ipegkalimbos kanu
Matenggaw a lawas nengka.

Ginis a dala suga nin.
Tanda nu kapedtangka nengka,
Taman sa taman.

Burial Shroud

I saw you
Upon the wide bed.
Lying still. Your hands gently clasped.

Your siblings gathered
At the end of the bed.
Weeping.

For the day had come
The day I feared the most.
The day you departed from me.

It began with the reading of the Holy Book.
My heart, overcome with a grief
Too deep to explain.

Tears fell
As swiftly as the rushing current
Of a distant river.

I cried aloud
Like newly hatched chick,
Left behind.

Like a little child
Who does not know yet
How to cross the road alone.

Then, came the bathing of your body
By the gentle hands.

But what I could not bear,
Was when I saw
The white cloth.

The cloth that would wrap
Your cold body.

A cloth without design.
The final mark of your leaving me
For a lifetime.

Yassin Guro Hadji Basher

Ska’e pkababaya’an ak’n,
So langon a galbek ka,
So langon a parangai nga,
So langon a paraheyasan ka.
Ska’e unga o puso ak’n,
So kalilintad o pamekeran ak’n,
So katatakna o puso ak’n,
So warna o kawyag-uyag ak’n.
Ska’e da lawan n’yan rk’n,
So bangsa na matag bangsa,
So tamok na matag tamok,
So kataid na matag kataid,
Ska’e ipgaget o puso ak’n,
So sowara akn na sii rkabo,
So pamekeran akn na sii rkabo, ll
So salimpokaw akn na sii rkabo.
Ska’e da lawan niyan,
Ska’e da toonanon,
Ska’e da laged iyan,
Ska’ da taman niyan.
Ska’e ladyawan,
Ska’e parawaten,
Ska’e di biyaten,
Ska’e bolawan.

English Translation by the Author

My love

You are the one I love,
All that you do,
All your essence and character,
All your beauty and splendor.
You are the essence of my heart,
The profound peace of my mind,
The quiet tranquility of my spirit,
The vibrant color of my existence.
You are the strength of my heart,
My voice is dedicated to you,
My thoughts are focused on you,
My every waking moment is for you.
You are the strength of my heart,
My voice is dedicated to you,
My thoughts are focused on you,
My every waking moment is for you.
You are without comparison,
You are utterly unique,
You are unmatched in form,
Your greatness has no end.
You are a guiding light/ideal,
You are the standard to follow,
You are everlasting/immutable,
You are precious gold.

Norhana Maguid

Mula sa ibayo may huwad na pag-asa,
Bulawan a pedtinang sa mga mata
Inagos ng dagat, kinang ng araw at tala
Inipailay kanu mga Moro a manguda

 Paanyayang paglaban para sa bansa
Di mapaulipen sa madakel a banyaga
Balot man takot at lubhang pangamba
Minayun, mimbag’l endu midsapa

Sa lupa ng Corregidor dumampi ang mga paa
Su mga kangudan lu den ba mindal’pa
Bagsik ng alon di nila alintana
Timigk’l sa tar’m para kanu dal’pa 

Lumipas kayraming mga tala
Dala pun ganggula tidtu a naangga
Ang tanong ng marami’y, “Ano ba? Ano ba?”
“Mana kami bilanggo, ngin i ad’n siya?”

Isang gabing umawit ang mga bala
Bamedtulog silan, p’bpipireng i mga mata
Mga hagulgol ng pusong may kaba
Inimatayan silan, La’natallah!

Nakatakas mula sa pulang alon isang kaluluwa
Kalibut’ngan i gailay sa ‘mbala-bala
Sugatan man sa tuhod at may dugong sariwa
Napauma sa tudtol a di masaupama

Mga along tahimik pumalahaw ng sadya
Tudtol a masakit, di den silan p’nggaga
Sugatang puso at pulang mga luha
“Matu tanu! Di tanu mapandaya!”

Sumiklab na nga ang madugong umaga
Di den mapadapat, itind’g su agama
Ang lahing Bangsamoro – makikibaka
Babay endu mama taman na makagaga

Sa aming diwa di mawawala
Masakit a natala ‘ndu mga nanggula
Mga buhay na naglaho at pangalang binura
Tad’man sa pamusungan su gay nu Jabidah.

English translation by the author

Silent Cry

From distant shores, a false hope came:
a glint of gold that burned the eyes,
borne by the sea, lit by sun and star,
and shown to the Moro youth.

Urging them to fight for the land they loved,
to stand against ruthless colonizers.
Though wrapped in fear and uncertainty,
they swore as one, and answered the plea.

On the soil of Corregidor, they landed,
embraced a stranger shore.
The waves were alien, the dangers unknown;
they held back their tears for home.

Stars set and rose again,
yet nothing came.
They began to wonder: ”What is this?
Have we become prisoners, suddenly, haven’t we?”

Then, one grim night, the bullets sang
their bitter melody to the sleeping ones,
to the tightly sealed eyes,
to the silent cries of frightened hearts,
slaughtered by the cursed ones of Allah.

One soul fled through the sea of blood,
met the dark shadows that closed in.
He crawled, bloodied at the knees,
and his message brought a pain beyond words.

The silent waves cried out at last—
the story too cruel, too heavy to hold.
Wounded hearts bled tears of rage:
”This is not right! Let us rise and fight!”

A blood-soaked morning broke upon them:
they would endure no more.
The Bangsamoro rose for their rights:
men and women, all who could.

And in our minds, it shall never fade:
the pain we bore, the things we saw,
the wasted lives, the erased names:
a remembrance carved in our hearts,
the day of Jabidah.

Aida Marohom-Manda 

Nang Magkakuwentuhan

Sa ilalim ng mapusyaw na ilaw sa Calocan East
Sinabayan namin ng kwentuhan ang gabing tahimik
May kani-kaniyang pwesto sa kusinang pang-outdoor
Seryosong nakikinig sa tsikahang hindi maputol-putol.

Sa isang natatanging panahon ng Hunyo uno
May mga karanasang nanumbalik, ikinuwento
Nakatatawa, nakagagalit, nakalalamang ang mapuso
Isang pagkakataong sa isip at puso’y tumatak, tumimo

Nabulabog ang buwan, sa kwentong may halakhakan
Kaya’t itinago nito ang ningning sa kalawakan
Nagkanlong siya sa ulap, sa kwentong may kalungkutan
Ngunit hagalpaka’y una sa samu’t saring kabaliwan.

Nang dumako itong kuwento sa usaping mag-asawa
Di maiwasang maiinis sa kapilas na kumaliwa
Maging ang bubuyog sa kuwentuha’y nakipiyesta
Paikot-ikot, bumubulong sa mga ilawang kakaiba.

Di pa man naghatinggabi, si Romer ay sumuko na
Nagpayakap na rin kaming dalawa sa kumot ni Edna
Pumuwesto naman sa kama sina Salma at Johaira
Sa higaa’y nagpatuloy ang kwentuhang inumaga na.

Maglaho man ang gabi, mga bituin ma’y mapawi
Ang mga kwentong mapuso, maaalala’t mananatili
Sa aming isip at puso maging sa buwang piping saksi
Mga aral na naikintal nawa’y maging gabay lagi’t lagi
 

Ang Puno sa Calocan East

Mabuway na ang dati’y matikas na puno
kayumangging sanga’y may
mumunting luntiang nakakunyapit
sa ilalim nito’y balag ng halamang ligaw, nakakapit.

Ang mga sangang idinuduyan ng hangin
ay may kilyawang pares na magkaulayaw
ang dulo ng mga sanga ay isinasayaw at
nagtatampisaw sa init ng araw.

Mandi’y mabuway na’y malayang tumatanggap
ng ilang panauhing kailangan ng kanyang lingap
kahit panandalian lang, mga sanga’y pahingahan
nilang mga naliligaw at kailangan ng tahanan.

Iyan siya, isang puno
pansinin-dili ay matatag pa ring nakatayo
sa gitna man ng ulan, unos, at bagyo
naging mabuway man ang mga sanga nito
nangalagas na rin pati mga dahong kulay ginto
siya’y patuloy na sandalan at pahingahan
nilang kailangan ng lingap at masisilungan
lilingap at pinupunan ang kakulangan ng karamihan.
Iyan siya, isang punong
mabuway ma’t matanda na
ang pagsisilbi sa iba ay walang kapara.

Guian Dayang

I
Pagkatapos ng Aking Unang Libing

Sa unang mga linggo,
Ang tanging ingay ay lagitik ng yelo
Na gumuguhit sa dingding ng aking hukay.
Minsan, iniisip kong baka ginuguhitan ako
Ng isang batang hindi pa ipinapanganak—
Gumuguhit ng mapa kung saan ako natutulog,
O di kaya’y ng guhit ng isang ilog
Na matagal nang tuyo.

Natuto akong magbilang ng araw
Sa pag-init at paglamig ng aking mga daliri.
Natuto akong sukatin ang buwan
Sa pagitan ng dalawang pagsabog sa malayo.
At sa bawat tunog na iyon,
May kasunod na mabigat na halimuyak
—kalawang, abo, at sariwang dugo—
Na bumababa hanggang sa butas na ito.

May mga araw na nakikita ko
Ang isang sinag ng liwanag
Na dumaraan sa pagitan ng mga tabla sa ibabaw,
Parang mata ng isang nilalang na
Pinagmamasdan lang ako.
Hinahabol ko iyon gamit ang dila,
Pinapaitim ng laway ang yelo,
At tinutunaw sa bibig hanggang maging tubig.

Minsan, dumaan ang mga halimaw sa himpapawid.
Hindi ko sila nakita, pero narinig ko ang
Pamumulaklak ng hangin sa bawat pag-ikot ng propeller,
At ang mga talon ng putok
Na sumisilip sa pagitan ng ulap.
Naramdaman ko ang lupa na huminga,
At sa paghinga nito, may kasamang hiyaw—
Hindi na mahalaga kung sa bata o matanda.

Pagkaraan, nagdilim ang ibabaw.
Wala nang sigaw, wala nang yabag.
Ang natira na lang ay ang amoy:
Mga bagong punit na laman,
Mga ugat na kinalas sa lupa,
Mga butong kumakaskas sa isa’t isa.
Hinaplos ko ang kahoy sa paligid ko—
Malamig, magaspang, parang balat
Ng mga bangkay na nakapatong sa ibabaw.

Sa mga panaginip ko, bumababa ang Diyos.
Pero wala siyang mukha, wala siyang kamay.
Para lang siyang liwanag na hindi makalapit,
Na parang natatakot na madungisan
Ng putik at dugo.
Minsan, iniisip kong baka hindi siya Diyos,
Baka siya’y isa ring sundalo
Na hindi makahanap ng daan pauwi.

Lumipas ang maraming panahon.
Narinig ko ang tugtog ng isang martsa—
Mabagal, malamlam,
Mula sa mga trompa sa malayong lungsod.
May nagsabi, tapos na raw ang digmaan.
Pero sa ilalim, hindi natatapos ang mga tunog:
Ang patak ng tubig mula sa kisame,
Ang himig ng aking sariling hininga,
At ang mahina ngunit malinaw na
Paglagitik ng aking dibdib,
Parang relo na hindi marunong huminto.

Kung ito ang tinatawag nilang kapayapaan,
Baka mas mabuti nang manatili rito—
Kung saan walang mga mata
Na magtatala kung paano ka namatay,
Kung saan ang mundo ay wala nang hugis,
At ang tanging direksiyon ay pababa.

a

a

II
Ìgem

Sa isang dulo ng katahimikan
may matandang kamay
na parang ugat ng punong matibay —
tahimik na lumilok ng landas
gamit ang sinulid
Sa bawat hiblang kanyang hinahabi
may mundong tumatangging malimot.

Hindi ito basta paglikha
Ito’y isang panata
Sa kanyang mga daliri
may dasal na hindi binibigkas —
nakasilid sa pagitan ng hibla,
nakapulupot sa dulo ng kulay.

Kaya ang igêm ay hindi lamang banig.
Ito ang mga pangalang
hindi naisama sa aklat,
mga kuwentong hindi isinulat
kundi marahang tinahi
sa ilalim ng ilaw na kumukurap.

At bawat habi ay kasaysayan —hindi ginugunita
kundi muling panghinga
Kayumanggi ang lupa
na matagal nang nakikinig.
Pula ang alaala
ng mga gabing hindi natulog ang bayan.
Bughaw ang tubig
na patuloy na kumakalinga
kahit paulit-ulit ang paglimot.

Ang kanyang mga kamay ay tulay.
Sa pagitan ng noon at ngayon,
iginuguhit niya ang panahon
hindi gamit ang tinta
kundi ng sinulid
At sa bawat pagliko ng hibla,
may aral na marahang sumusulpot
na kahit ang babae ay marunong magbantay
ng apoy ng isang bayan.

Sa mga mata ni Estelita,
ang igêm ay anyo ng kanyang lupang minana —
isang mundong unti-unting tinatakpan ng ingay,
ngunit sa bawat banig may tinig na maririnig pa rin,
Narito kami.
Buhay pa kami.
Kaya siya’y hindi lang manlilikha
Tagapangalaga siya ng mga alaalang ayaw mag—patupi.

Estelita.
Hindi lang siya pangalan.
Siya ang igêm
na hindi kailanman matutupi —
sapagkat sa kanyang mga kamay,
ang bawat hibla ay panata,
ang bawat banig ay bayan.

a

a

III
Walang Paalam

Bukas
Ang pinto
Sarado
Ang usapan

Mabango
Ang hangin
Mapait
Ang gabi

Tuwid
Ang daan
Likô-likô
Ang loob

Mabilis
Ang mga hakbang
Mabagal
Ang tibok

Mainit
Ang kape
Malamig
Ang titig

Buô
Ang tinapay
Durog
Ang damdamin

Umuulan
Sa labas
Tuyo
Ang mata

Mabigat
Ang ula
Magaan
Ang katawan

Makulimlim
Ang langit
Maliwanag
Ang katotohanan

Puno
Ang bag
Wala
Nang dahilan

a

a

IV.
Bantay

May batang marunong
magpatahan
kahit siya mismo
ay inaantok pa.

Sa kaliwang balikat
nakasandal ang mas maliit,
init na hiniram
sa katawan niyang payat.
Hindi siya tinatawag
na ina.
Hindi rin ate
kapag may bisita.

Ngunit kabisado niya
ang oras ng gatas,
ang timpla ng iyak,
ang bigat ng katahimikan
kapag biglang tumigil
ang pag-ungol sa duyan.

Sa umaga,
habang ang ibang bata
ay nagbibilang ng pahina
sa silid-aralan,

siya’y nagbibilang
ng minuto
sa pagitan ng tulog
at gising.

May mga laruan
na hindi kanya
ang ingay.
May mga kwento
na hindi niya
masikmurang pakinggan.
At kapag napatahan na
ang batang karga niya,
sandali siyang tumitingin
sa bintana ng bahay sa tabi ng sapa —

parang may inaalalang
dapat sana
siya ang inaalagaan.

Pero tatawag na naman
ang maliit.
Muli,
iaayos niya ang buhat,
hihimasin ang likod,
at marahang sasabihin:

“Nandito lang.”
Na para bang
kaya niyang punuin
ang puwang
na hindi naman
dapat sa kanya.

a

a

V.
Ang Mahal ng Butil

Ang butil sa merkado
Ay mahal.
Bawat kutsara’y may presyo,
Bawat sako’y may kwenta.

Habang sa palayan,
Ay mura.
Wala nang bago,
Nakaumang ang lupa
Sa init ng araw,
Sa pawis ng kamay
Na hindi sinusukat ng salapi.

Ang paa ng magsasaka
Ay punong-puno ng alikabok,
Ang mga palad
Ay may marka ng taon ng pagtitiis.
Ngunit walang nagbibilang
Ng bawat hibla ng pawis na iyon.

Sa hapon,
May batang nagbibilang
Ng butil sa sako.
Maraming mata
Ang nakatingin sa lupa,
Maraming kamay
Ang naghihintay sa gatas ng lupa.

Ang merkado’y sumisigaw:
“Bayaran mo, bayaran mo.”
Ang palayan ay tahimik,
Ngunit sa bawat hangin
Ay may kwento ng pagtitiis,
Ng pasensya,
Ng buhay na lumalaban
Kahit walang kwenta sa papel.

At kapag gabi na,
Ang sako ng bigas ay nananatili
Sa silong ng bahay ng magsasaka.
Butil-butil, tila alaala ng alaalang pinapaalala
Na ang tunay na yaman
Ay hindi laging nasusukat
Sa presyo ng merkado.

Ang butil ay mahal sa mata ng tao,
Ngunit sa kamay ng lupa
Ay mura,
At ang mas masakit, kinabukasan o sa susunod na araw,
Ang nagtatanim ay biglang hahandusay sa lupang tinataniman,
Ngayon ang nagtatanim ay siya na ang itatanim.

HUSTISYA.