Author: admin

Contributors (Issue 10)

admin

Anifa Gamor Alonto is an associate professor at the English Department of Mindanao State University-Main Campus. She completed her baccalaureate degree in Speech Communication from the University of the Philippines-Diliman, and her master’s degree in English Language Teaching at MSU-Main Campus. She has taught as a pioneering Filipino university instructor in Libya before returning home to continue her teaching career. She is currently teaching English at the School of Foreign Languages in Kastamonu University, Turkey under a two-year faculty exchange program with the institution.

Sheilfa B. Alojamiento began writing for Moro Kurier and National Midweek. She took up AB Political Science in Mindanao State University in Marawi, finished AB English in Silliman University in Dumaguete. She taught at Mindanao State University in Patikul, Sulu, and Notre Dame of Jolo College.

Najhanne Buat Asum, 21, is from Balindong, Lanao del Sur. She is a fourth-year student in the Bachelor of Arts in English Language Studies program at Mindanao State University – Main Campus. Najhanne writes from the heart, inspired by what she observes in the world, and hopes her words can make a small difference.

Aleah Sulaiman Bantas is a queer Maguindanaon writer, who hails from from the floodplains of Datu Paglas, Maguindanao del Sur. A fellow of the SOX Writers Workshop (2025), her works have appeared in the Bangsamoro Literary Review, Dagmay, and SunStar Davao. She is currently studying at the University of Southern Mindanao.

Nelson Dino is an assistant professor in the Department of Literary and Cultural Studies at the College of Arts and Sciences (CAS) at MSU-TCTO. He also serves as the Director of the Office of Creative Works (OCREWORKS) at the same university, where he helps manage the Maas Kamlon Writers Workshop and remains involved in creative writing. Committed to supporting literature in the region, he regularly submits his works to BLR for consideration. He hopes his stories are deeply rooted in the landscapes of islands, the sea, and coastal communities, capturing the rhythm of the tides, the voices of children, and the resilience of local traditions. Through his creative writing engagement, he seeks to explore themes of identity, memory, and how people connect with their surroundings. He tries to weave elements of nature, daily life, and cultural heritage into narratives that feel vivid and immersive, highlighting the subtle beauty of the environment while keeping his stories both personal and expansive. As a proponent of Sululogy—a storytelling method grounded in self-narrative—he hopes to encourage readers and young writers to view the world through the lens of local experiences and imagination.

Norsalim Haron is from Pikit, Cotabato, and teaches at Bagoinged Elementary School Cluster II of the Special Geographical Area-Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (SGA-BARMM) in the same town. He is a graduate of Bachelor in Secondary Education (major in Filipino) at the University of Southern Mindanao in Kabacan, Cotabato. His work has appeared in Lagda Journal, Carayan Journal, Cotabato Literary Journal, SunStar Davao, Dagmay: Literary Journal of the Davao Writers Guild, Hentulon Nawa, Liwayway Magazine, Ani 41: Lakbay, VERBO: Kapangyarihan ng tula and Takos Tomo III. He is the author of the zine Mamuket Ta, a collection of Maguindanaon poems.

Raihana K. Lamalan is currently studying at Mindanao State University – General Santos City. Born in Jeddah, Kingdom of Saudi Arabia, she grew up with little access to books and literature, but managed to find a way through Wattpad. She was fellow of the SOX Writers Workshop in 2023.

Hameeda L. Linog is presently an Assistant Professor IV at MSU Institute of Science Education – Science High School. She is taking up PhD in Language Studies at Mindanao State University, Marawi City. She finished her Bachelor of Arts in English and Master of Arts in English Language Teaching in the same university. She is a published author of researches and articles and a paper presenter in both national and international conferences, winning an award in one of her paper presentations. She is also a writer and was a feature editor in the official publication of Ranao Council, Inc. She was also a former writer in the MSU CSSH college student publication and a former member of the MIPO Assessment Team of TIC, MSU OVCRED. She initiated and created a review center in MSU that was active in the year 2019, which she and her co-founders named An-Nur Review Center. She was a former instructor at MSU Marawi Senior High School and a secretary at National Irrigation Administration, Lanao del Sur. Presently, she is a poet, an aspiring novelist, and a researcher interested in Critical Discourse Analysis and Legal Research or Forensic Studies.

Jamil E. Mabandis is an aspiring Bangsamoro writer, currently pursuing a BA in English (Creative Writing) at the University of the Philippines Mindanao. He loves experimenting with poetry and creative nonfiction, especially about Bangsamoro.

Sittie Raihanah Macaager is a graduate of the Bachelor of Secondary Education major in English at Mindanao State University – Marawi. A native of Taraka, Lanao del Sur, her passion lies in writing poems, essays, and reflections that speak honestly about life, struggle, and particularly, the human experience. Through writing, she finds clarity, connection, and a deeper sense of purpose in life.

Aaqilah S. Mangarun is currently a BS Biology senior at Mindanao State University – Iligan Institute of Technology. Her works have been featured in online literary journals and local publications, such as the Manila Bulletin. She was a fellow at the Paradox Philippine Speculative Fiction Writing Workshop in 2025.

Nathara Mugong is an emerging Sama poet and translator from Simunul, Tawi-Tawi. She currently works as a Museum Engagement Assistant and a law student.

Sandrah Maas Saudagal is a 23-year-old poet and artist from Kabacan, Cotabato. She earned her Bachelor of Arts in English Language, graduating with honors from the University of Southern Mindanao—Main Campus in 2024. She is a member of the Cotabato Literary Circle and the author of the zine Depth TOTS.com, published during the SOX Zine Fest 2024. In her undergraduate thesis, Tudtulan: Tales of Heroes, Virtues, and Cultural Perspectives, she sought to explore Maguindanaon literature by examining its portrayals of heroism, virtue, and cultural identity. Much of her creative work delves into themes of humor, depth, and self-discovery. Beyond writing, she enjoys creating and sharing videos on her personal Facebook page.

Si Zarina Tamboboy Sarapuddin ay nakapagtapos ng BS Biology sa UP Los Baños. Naging kalahok siya ng Virgin Labfest Writing Fellowship Program 2021 at UST National Writer’s Workshop 2022. Siya ay nagkamit ng unang gantimpala sa F. Sionil Jose Young Writers Awards 2024 at ikalawang gantimpala sa Gawad Ilaya 2025. Sa kasalukuyan, si Zarina ay kumukuha ng MA Malikhaing Pagsulat sa UP Diliman.

Jo T. is a Church worker now with the Legion of Mary-Magpet Chapter where she is president of the all-women devotees. Her family is solid Catholic and was with the GKK (Gagmayng Kristiyanong Katilingban). Her community involvement as a Church volunteer and as an NGO worker brought her to depressed areas in Maguindanao and Cotabato, and later to other parts of Mindanao among the Moro and Lumad people. She is a Karay-a and is a retired peace advocate.

Fatimah Rafeeda Tajeer is a Grade 11 student of Ummat National High School in Simunul, Tawi-Tawi.

Masasalamin sa mga akda ni Dr. Almayrah A. Tiburon ang pagpapaunlad at pagsusulong ng wika at kulturang Meranaw. Siya ay propesor sa Departamento ng Filipino At Iba Pang Wika sa Mindanao State University (MSU) – Main Campus, Lungsod Marawi. Bilang isang manunulat, nakilala siya sa kanyang mga librong tulad ng “Salamin At Iba Pang Panglaw”, “Thotholan: Mga Alamat at Pabulang Meranaw”, at iba pang libro. Marami na rin siyang naisulat na mga tula, mga sanaysay, at mga maikling kwento. Ang obra maestra niyang kwento ay ang “Katao” gayundin ang kwentong “Langilaw” na naisalin sa iba’t ibang wika. Ginawaran siya ng prestihiyosong “Gawad Kampeon ng Wika 2024” ng Komisyon sa Wikang Filipino bilang pagkilala sa kanyang natatanging kontribusyon sa pagpapayabong ng wika at kulturang Meranaw.

Coming to terms

admin

Gutierrez Mangansakan II

Pillars and beams shifting with the weight of time and weather, my body feels like a house of years gone by. I rise from sleep and sense its quiet negotiations with pain. My right knee and ankles, familiar hinges of a bipedal locomotion marked by wide and energetic strides, now audibly protest as though the rust has finally reached their cores. These aches, once occasional visitors, have now taken up residence like squatters claiming space that do not belong to them. I no longer move as one continuous gesture but in calculated increments, like a child relearning the rituals of motion. When I stand, I instinctively reach for the kamagong stick that steadies me, a prop once wielded by Perry Dizon in my film Salome, now claimed by the body that directed it.

What an absurd and sobering inheritance. I made films to capture the fragility of other people, but years later, those same films ended up giving me the tools I need just to get by.

The weight of the stick in my hand reminds me of the stories I have told, the ones I carry, and now, the story of this body, which insists on being listened to with closer attention.

For most of my life, I have regarded my body with distant affection, the way one might regard an ancestral home whose foundations are assumed to hold forever simply because they have always been there. I did not imagine its inevitable decline. Towering at six foot two, I reached for the skies, mistook youth for permanence, believing in the reckless magic of invincibility. I fed my body with little thought. The fatty cuts of meat shared with friends and family. The sweet desserts that provided the instant sugar rush. The bottles of Red Horse emptied in the name of celebration, escape, or simply habit. My body absorbed everything, without any sign that it might crack under the weight of my choices. A vessel that bent without breaking, a house whose walls and columns did not echo with the sorrow or exhaustion I piled upon it.

Most often, I hear khutba on Friday prayers discuss the duality of our existence—how we are both badan and nyawa. The body is fleeting, tied to the world and its hungers, while the soul endures beyond the limits of life. In these sermons, the nyawa is always the priority. Charity, piety, and good deeds are urged so we might earn a place in the Afterlife. The badan, by contrast, needs only to be kept clean and healthy. Vanity is frowned upon because, in the end, every body returns to the Maker when its appointed time arrives.

Whenever my cousins hear that I’m on a diet, they never miss the chance to tease me. Kan kan ka den mun, ka matay tanu a di tanu den makakan. We only get this one lifetime to eat. Once we die, there’s no more eating.

But three years ago, when surgeons removed my gall bladder—an organ that had quietly performed its function for nearly five decades—something shifted in the way I saw myself. I remember waking up after the procedure, skin taped, incisions mildly aching, and still felt disoriented. It was not simply the loss of a body part. Something bigger clicked into place: the idea that certainty is just an illusion. Lying there, I realized what I’d missed for years. That the body is not simply a place we inhabit, but a place where the map is constantly being redrawn by circumstances beyond our control.

Despite an appendectomy more than twenty years earlier, the gall bladder operation was the first time I saw the body as something with limits. Not a permanent home for all my wild hopes, but as a fragile estate with boundaries, vulnerabilities, and an expiration written into its very nature. Like a filmmaker who has always known how to orchestrate a scene, I suddenly found myself in a narrative I could not direct.

And yet, the body goes on, even when the mind falters. Mine does that sometimes—not in huge, dramatic ways, but in quiet, unsettling ones. My bipolar disorder, diagnosed fifteen years ago, sometimes lures me into these foggy places where memory beats to its own strange tune. Memory, for me, has always been both compass and anchor. It holds my grandmother’s stories, the landscapes of Pagalungan, the faces of my cats buried in clay pots whose roots intertwine with my grief. It holds the dialogues of characters I have written, the shades of my mother’s lipsticks, and the picture of a boy trying to figure himself out in the tiny apartment on Don Abelardo Street.

Memory shapes who I am, building the walls and hallways inside me. Lately, though, I feel some of those rooms going quiet, like someone’s packing up and leaving without asking. Not the core memories, not yet—but enough to throw me off. I’ll be talking and suddenly lose my place, like a door that’s always been open just slams shut.

So what am I supposed to do with a body that’s starting to turn on me? How do you keep moving in a world that expects you to be sharp and tireless, when the body you live in keeps changing the rules?

Virginia Woolf teaches us that the body shapes the very texture of consciousness, its illnesses and injuries capable of reframing our most intimate truths. I get that. Sometimes I feel like the old gas lamp from my childhood, glowing with borrowed wisdom, but always flickering with my own confusion. Maybe that’s what aging is. You learn, slowly, to live in a body that keeps rearranging itself. You start to see its hallways not as traps, but as rooms that change shape. Pain isn’t just some enemy to fight. It teaches you things. And limits don’t always mean you’ve lost. Sometimes they just mean it’s time to look in a new direction.

I think of the weight I carry now –literally, the pounds I’ve gained in the last five years, and figuratively, the burdens of a midlife crisis that arrived not as a storm but as a gradual dimming of certain stars. During the COVID-19 lockdown, anxiety became a second appetite. While the world contracted, my body expanded, absorbing every fear, every doubt, every question I was too ashamed to say aloud. Have I done enough with my life? What have my choices amounted to? What becomes of a filmmaker who can no longer trust his own eyes?

Because my eyes, too, have begun retreating from me. The letters blur, the world softens at the edges. A filmmaker losing his vision is like a storyteller losing the thread of a narrative mid-sentence. It brings a consternation I had not prepared for. Every time I reach for my glasses, a small grief stirs. It is one so mundane that it almost feels embarrassing to confess, yet so profound that it tugs at the heart with each passing day.

I realize now that my entire life has been about gazing, framing, witnessing. Cinema, for me, has never been merely an art but a way of being. To lose clarity in my sight is to confront the possibility that the world may one day recede into a haze, the way memories sometimes do. And so I hold onto the light with the desperation of someone who knows how easily it can be extinguished.

Still, I am here. Still, I walk.

I walk with the kamagong stick, which steadies my faltering architecture. Each step is fragile, but also stubborn. I refuse to surrender to decline. The body may weaken, but the desire to move and continue remains.

There is a kind of gentleness in the way I move now, almost like a quiet dance. I’ve started tuning in to my joints, listening to them creak and pop, just like listening to an old house settle after dark. Each crack is a reminder that something is shifting, each ache is an invitation to pay attention.

Melissa Febos reminds me that healing is not the absence of hurt but the integration of it into the self. My pains, then, are not signs of failure but carvings that make the architecture of my body uniquely mine.

The irony is not lost on me. As the body falters, the mind often achieves a sharper clarity. It’s more like an old house that’s sheltered me through every chapter, every messy, beautiful moment. It’s the same body that lugged me through all-nighters, festivals, film screenings, wild trips to the ends of the earth. The arms that scooped up my cats, the heart that soaked in every loss and every burst of joy. It’s carried me through so many worlds, both real and imagined, always sticking by me. Now, as it tires, it just wants a little kindness, a bit of patience.

Pain, in its strange way, has brought me back to myself. Mortality used to feel like gossip, something whispered in another room. I do not fear it as much as I once did. Now, I have come to terms with it. It sits beside me, quiet and steady. I feel it in the stiffness of my limbs, in the absence of an organ, in the blurring of text, but I also feel life more acutely because of it.

And so I walk, slowly but with intention. Stick in hand, breath steady, eyes searching not for what is fading, but for what remains. The architecture may crack, but the light still leaks through.

Ang Mamahaling Regalo ng Datu

admin



Anifa Alonto 

 

Sa isang malayong lupain, sa isa sa Pat a Pangampong a Ranao (Apat na Estado ng Ranao), nakatira ang isang bae labi (prinsesa) na kilala sa buong lupain dahil sa kanyang natatanging pagkatao at walang katulad na kagandahan. Dahil siya ay nag-iisang anak na babae ng Sultan ng Mala a Bayabao (na matatagpuan sa Estado ng Bayabao), hindi lamang sinuman ang maaaring humingi ng kanyang kamay. Nais ng Sultan ang pinakamabuting kabyak para sa kanyang pinakamamahal na anak na babae na nasa hustong gulang, kaya tinipon niya ang mga lokal na datu (tradisyonal na mga pinuno) at matatanda sa lupain para sa pinakamatinding paraan upang makahanap ng karapat-dapat na asawa para sa bae labi.

Ang pulong ay tumagal ng ilang araw na may iba’t ibang mga mungkahi mula sa mga naroroon. Sa ikatlong araw ay sa wakas ay nakabuo sila ng isang pinagkasunduan. Ang lahat ng mga karapat-dapat na anak ng iba pang mga sultan sa loob ng Pat a Pangampong a Ranao ay iimbitahan sa Mala a Bayabao upang ang Sultan at ang mga lokal na datu ay masaksi ang karapatdapat para sa kamay ng bae labi.

Isang anunsyo ang ibinigay sa lahat ng mga makaharing bahay sa Ranao. Ang mga interesadong anak ng mga sultan ay kailangang makarating sa Mala a Bayabao sa loob ng sampung araw kung saan sila ay sasalubungin sa pasukang daan ng Mala a Bayabao ng isang espesyal na grupo ng mga lokal na mandirigma upang samahan sila sa torogan(tradisyonal na bahay ng Meranaw) ng Sultan. Ang iba pang mga kondisyon ay, kailangan nilang maglakbay nang walang kasama at kailangan nilang magdala ng isang mamahaling regalo para sa bae labi.

Dumating ang araw at matagumpay na dumating ang apat na kahali-halina na datu, mga anak ng mga sultan, mula sa iba’t ibang makaharing bahay ng Pat a Pangampong a Ranao at nakikilala sa kanilang natatanging kopya (sumbrero) at galanteng kasuotan. Dumating ang balita na may sampu pang datu ang bumalik sa kani-kanilang lupain, hindi nakayanan ang nakakapagod na paglalakbay nang walang kasama at tulong ng isang utusan.

Malugod na tinanggap ng munting grupo ng mga iginagalang na lokal na mandirigma ang apat na datu at hiniling na magpahinga muna sila bago tumuloy sa torogan ng Sultan, na kalahating araw pa ang layo sa paglalakad. Ang mga lokal na mandirigma ay naghanda ng isang simpleng pagkain at ang mga datu ay pinaupo sa kanila ng punong mandirigma. Tatlo sa mga datu ang tumanggi na kumuha ng anumang pagkain sa piling ng mga mandirigma. Pinilit nilang pagsilbihan sila nang hiwalay at sa mga kapwa nilang datu lamang. Walang pag-aalinlangan ay pinagbigyan ang kanilang kahilingan.

Nang sumapit ang tanghali, tinanong ng pinunong mandirigma kung nais ng mga datu na huminto para sa dhuhr(pagdarasal sa tanghali) bago magpatuloy sa kanilang paglalakbay. Karamihan ay tumugon sa sang-ayon. Ngunit matapos malaman na medyo malayo ang batis kung saan sila maghuhugas, biglang may mga dumaing ng pagod mula sa mga datu. Isa lamang sa mga datu ang sumama sa mga mandirigma para sa paglilinis at sumama sa kanila sa panalangin.

Pagkatapos ng dhuhr, nagpatuloy ang mga datu sakay ng kabayo sa kanilang paglalakbay. Maririnig ang usapan sa pagitan ng mga datu. Ibinahagi nila kung gaano sila kahanga-hanga sa napakalawak na lupain ng Mala a Bayabao, ang masaganang taniman nito, mga kawan ng mga hayop, at ang marilag nitong tanawin sa lawa at sa mga nakapaligid na bundok nito. Maaari pa ngang sabihin ng isa na tila sila ay nanirahan sa ideya ng pagiging palagiang maninirahan sa lupain.

Nang palapit na sila sa torogan, nakita nila ang isang ginang na makasuot ng maruming kasuotan na hirap na hirap bitbitin ang isang sako ng bigas sa kanyang likod. Halos kaagad na bumaba ang isa sa mga datu sa kanyang kabayo at nagpatuloy sa paglipat ng sako sa likod ng kanyang kabayo. Sa kabila ng pagpupumilit ng ginang na hindi nangangailangan ng tulong, naninindigan ang datu. Tinanong niya ang ginang, na patuloy na nakatingin sa baba at hindi sinasalubong ang tingin ng datu, kung saan ito patungo. Ang ginang ay nag-aalangan na isiniwalat na siya ay pupunta sa torogan ng Sultan. Natuwa ang datu ng marinig ito at sinabi sa kanya na mabuti dahil parehas din pala sila ng pupuntahan.

Nang matanaw na ang marilag na torogan, at makikita mula sa bintana ng torogan ang grupo ng mga mandirigma at datu, biglang napuno ng tunog ng kulintang (tradisyunal na instrumentong gong) at debaka (tambol) ang paligid. Para sa mga datu, ito ang pinakamalaking torogan na kanilang nakita at ang pinakamasalimuot na inukit na mga panolong(dulong sinag) na kanilang nakita. Humanga sila sa karilagan ng torogan ng Sultan.

Habang ang mga datu ay isinasama ng mga mandirigma sa isang marikit na  langit-langitan na may magagandang pinalamutian na talam (mababang mesa) na inilatag sa sahig na may banig, hindi nila maiwasang makaramdam ng kagyat na gutom mula sa mabangong amoy ng pagkain na pumupuno sa bawat talam. Pinaupo sila habang naghihintay sa pagdating ng Sultan. Patuloy na tumugtog ang musika sa kapaligiran ngunit sa pagkakataong ito ay sinasabayan ng tradisyonal na sayaw ng kapagapir (sayaw na gamit ang pamaypay) ng magagaling na babaeng mananayaw.

Malugod na tinanggap ng Sultan ang apat na datu nang may ganoong kahusayan sa pagsasalita na angkop lamang sa isang sultan. Ipinahayag niya ang kanyang pasasalamat at pagpapahalaga sa kanilang pagkadalo at pagtanggap sa kanyang imbitasyon. Binigyang-diin ng Sultan na ang kanilang lahi at kayamanan ay sapat na para maging karapat-dapat sa kanyang anak na babae. Patuloy niyang sinabi na kahit na ang mga katangiang ito ay maaaring sapat na para sa ibang mga ama, ito ay hindi para sa kanyang minamahal na prinsesa.

Inihayag ng Sultan na sinadya niyang maglakbay ang mga datu nang walang mga utusan mula sa kanilang lupang pinagmulan upang makita kung gaano sila sapat sa sarili. Sumunod, gusto niyang makita kung sino sa kanila ang nagpakita ng kababaang-loob, kaya ang dahilan ng paghiling sa kanila na makisalo sa pagkain sa mga mandirigma. Bilang isang Moslem kailangan niyang sundin ang pagdarasal ng dhuhr, na nagbigay sa kanya ng pagkakataong makita kung sino sa kanila ang matatag sa pagsunod sa kanilang mga panalangin. Ang huling pagsubaybay ay ang ginang na may dalang isang sako ng bigas. Pagkatapos sa sandaling iyon tumayo ang makapigil-hiningang bae labi.

Ipinakilala niya ang kanyang sarili gamit ang pinaka banayad na mga salita at pinakamahinang tono habang tinatakpan ang kanyang bibig ayon sa idinidikta ng tradisyon. Ipinahayag niya ang kanyang pasasalamat sa datu na tumulong sa kanya sa pagdadala ng sako ng bigas at ibinunyag niya na siya ang tanging anak ng Sultan, ang ikakasal sa datu na pipiliin. Ito at ang iba pang pagkakabunyag ay lalong nagpasindak sa mga datu.

Muling nagsalita ang Sultan. Hiniling niya sa bawat isa sa mga datu na ilabas ang kanyang hiniling sa bawat isa sa kanila na dalhin, isang mamahaling regalo para sa bae labi.

Ang unang datu ay naglabas ng isang maningning na gintong pulseras. Ipinaliwanag niya na ito ay mula sa koleksyon ng alahas ng kanyang ina at kung siya ang papipiliin, marami pa siyang maibibigay dito bukod sa iba pang kayamanan.

Ang ikatlong datu ay nagpakita ng salsilah (talaangkanan) bilang kanyang regalo. Sinabi niya na sa lahat ng mga karapat-dapat na anak ng mga sultan sa Pat a Pangampong a Ranao, siya ay nagmula sa pinakamakapangyarihan at kilalang angkan. Kung papipiliin, iginiit niya na mas makakapagbigay siya ng katatagan sa Mala a Bayabao.

Ang pang-apat at huling datu ay may hawak na isang bagay na natatakpan ng napakarilag na landap (magarang malong ng mga Meranaw). Sinabi niya na ito ang pinakamatanda at pinakamahalagang pag-aari ng kanyang pamilya. Sa loob ay isang Koran (banal na libro ng mga Moslem) na tiyak na nakakita na ng maraming siglo. Sinabi niya na nais niya at ng kanyang mga ninuno na ipagpatuloy ang isang angkan na may takot sa Diyos at mag-lilingkod para kay Allah. Siya ay umaasa na tanggapin ang kanyang munting regalo ng isang babaeng may parehong mga prinsipyo sa buhay.

Ang Sultan ay tumayo at sinabi, “Sa pamamagitan ng mga regalo na inyong dinala, malinaw na malinaw sa akin kung sino ang pinaka-karapat-dapat sa aking minamahal na prinsesa. Pinili ko ang datu na pinakamahusay na nagpakita ng mga katangian ng isang Moslem: kaya ang sarili; mapagpakumbaba; banal; at matulungin.”

Ipinaliwanag pa ng Sultan na si Propeta Muhammad (sumakanya nawa ang kapayapaan) ay nagsasaad na kung ang isang lalaki na ang relihiyon at pagkatao ay nagbibigay-kasiyahan sa iyo, at nag-aalok ng kasal, dapat siyang tanggapin (Sunan Al-Tirmidhi, 1084). Dahil dito, at sa pagsang-ayon ng bae labi, tatanggapin ng Sultan ang alok na pagpapakasal ng nag-iisang datu na nakapasa sa lahat ng limang pagsubok.

Ang bae labi at ang datu ay ikinasal sa pinakasimpleng seremonya ngunit tinamasa ang kadakilaan ng pamamahala sa malalawak na lupain sa kapayapaan at kasaganaan, na ginagabayan ng pinakamamahaling regalo na ibinigay ng datu sa bae labi: ang Koran.

Pangwakas na tala:

Ang manunulat ay kumuha ng inspirasyon sa mga kwentong bayan ng Meranaw na laging nagbibigay ng boses at kahalagahan sa mga kababaihan sa kanilang mga salaysay. Sinisikap din ng kwento na bigyang-diin ang mga katangiang hinihikayat ni Propeta Muhammad (sumakanya nawa ang kapayapaan) na hanapin ng mga Moslem sa isang magiging asawa. Nais din ng manunukat na magbigay-pugay sa kanyang mga ninuno mula sa angkan ng kanyang ama na nagmula sa Mala a Bayabao at ipakilala ang impluwensya ng Islam sa pananaw, saloobin, at pag-uugali ng mga Meranaw.

 

The Datu’s Precious Gift

In a faraway land, in one of the Pat a Pangampong a Ranao (Four States of Ranao), lived a bae labi (princess) who was known throughout the land for her exceptional character and unparalleled beauty. As she is the only daughter of the Sultan of Mala a Bayabao (found in the State of Bayabao), not just anyone could ask for her hand in marriage. The Sultan wanted the finest partner for his precious daughter who has come of age, so he had gathered the local datus (traditional leaders) and elders in the land for the best possible way to find a suitable husband.

The meeting took days with various suggestions from those present. On the third day they were finally able to come up with a consensus.  All eligible sons of other sultans within the Pat a Pangampong a Ranao would be invited to Mala a Bayabao so that the Sultan and the local datus could personally engage with the potential contenders for the hand of the bae labi.

An announcement was handed to all the royal houses in Ranao. Interested sons of sultans had to arrive at Mala a Bayabao within ten days where they will be met at the entry road to Mala a Bayabao by a special entourage of local warriors to accompany them to the torogan (traditional Meranaw house) of the Sultan. The other conditions were, they had to travel without company and they had to bring one precious gift for the bae labi.

The day came and four charming datus, sons of sultans, from the different royal houses of the Pat a Pangampong a Ranao and distinguished by their unique kopya (hat) and gallant attires, arrived successfully. News came that ten other datus had returned to their respective lands, not being able to survive the grueling travel without the company and help of a servant.

The small entourage of esteemed local warriors welcomed the four datus and requested them to take a short rest before continuing to the torogan of the Sultan, which was still half a day away by foot.  The local warriors prepared a simple meal and the datus were asked by the head warrior to be seated with them. Three of the datus refused to take any food in the company of the warriors. They insisted on being served separately and only among their fellow datus. Without hesitation their request was granted.

As noon came, the head warrior asked if the datus would like to make a stop for dhuhr (noon prayer) before proceeding with their travel. Most responded in the affirmative. But after learning that the stream where they would make ablution was quite distant, suddenly there were complaints of weariness from the datus.  Only one of the datus went with the warriors for cleansing and joined them in prayer after.

Following dhuhr, the datus proceeded by horse on their journey.  Small talk between and among the datus could be overheard.  They shared how awed they were by the immense land of Mala a Bayabao, its abundant plantation, herds of animals, and its majestic view of the lake and its surrounding mountains. One could even say that they appeared to be settled with the idea of being permanent residents of the land.

As the entourage neared the torogan, they saw a lady dressed shabbily carrying a sack of rice on her back with difficulty. Almost immediately one of the datus got off his horse and proceeded to transfer the sack onto the back of his stallion.  Despite the lady’s insistence in needing no help, the datu was adamant.  He asked the lady, who continued to look down and not meet the gaze of the datu, where she was heading. The lady hesitantly disclosed that she was going to the torogan of the Sultan. The datu was pleased to hear this and told her that it was to both their convenience as they had a common destination.

When the majestic torogan was of sight, and the entourage of warriors and the datus could be seen from the window of the torogan, sudden sounds of the kulintang (traditional gong instrument) and the debaka (drums) melodically filled the surroundings.  For the datus, it was the biggest torogan they had ever seen and the most intricately carved panolong (end beams) they have laid eyes on. They were impressed by the magnificence of the Sultan’s torogan.

As the datus were escorted by the warriors into a beautiful canopy with lovely decorated talam (low table) laid on matted floors, they could not help but feel immediate hunger from the aromatic scent of food that filled each talam. They were asked to be seated while waiting for the arrival of the Sultan. Music continued to be played in the background but this time accompanied by the traditional dance of kapagapir (fan dance) by graceful female dancers.

As they were being entertained, their eyes became riveted to the arrival of the most captivating bae labi they have ever laid sight on, accompanied by someone who looked familiar. They all soon realized that it was the head warrior of the entourage that received them, but this time looking very regal.  To their utter bewilderment, he was introduced to the datus as the Sultan of Mala a Bayabao.

He welcomed the four datus with such eloquence befitting only of a sultan.  He expressed his gratitude and appreciation for their presence and acceptance of his invitation. The Sultan emphasized that their lineage and wealth alone made them all suitable partners for his daughter.  He continued to say that although these qualities may be suffice for other fathers, it is not for his beloved princess.

The Sultan unveiled that he purposefully wanted the datus to travel without servants from their land of origin to see how self-sufficient they were. Next, he wanted to see who among them displayed humility, thus the reason for asking them to share a meal with the warriors. As a Muslim he had to observe the dhuhr prayer, which gave him an opportunity to see who among them were steadfast in keeping with their prayers.  The last observation came with the lady carrying a sack of rice. Then right at that moment, the breathtaking bae labi stood up.

She introduced herself using the most gentle of words and softest of tones while covering her mouth as what tradition dictates. She expressed her gratitude to the datu who assisted her in carrying the sack of rice and revealed that she is actually the daughter of the Sultan, the one to be married to the datu that will be chosen. This and the other revelations stunned the datus even more.

The Sultan spoke again. He asked for each of the datus to bring forth what he requested from each of them to bring, a precious gift for the bae labi.

The first datu brought forth a bedazzling gold bracelet. He explained that it was from the jewelry collection of his mother and that if he is chosen, he would have more to give to her among other riches.

The second datu said he himself is the precious gift to the bae labi, as he is the most handsome man in all of the Pat a Pangampong a Ranao, and that together, they can have beautiful offspring.

The third datu presented a salsilah (genealogy) as his gift.  He said that among all the eligible sons of sultans in the Pat a Pangampong a Ranao, he comes from the most powerful and well-known lineage. If chosen, he asserts that he can bring more stability to Mala a Bayabao.

The fourth and last datu had in hand something covered in a gorgeous landap (Meranaw garment). He said it is the oldest and most precious possession of his family.  Inside was a Koran that has surely seen many centuries. He said that it is his wish and that of his ancestors’ to continue a lineage of God-fearing servants of Allah and that he hopes his gift will be accepted by a lady whose values are the same.

The Sultan stood and said, “By the gifts that you have brought, it has been made lucidly clear to me who is the most deserving of my beloved princess. I have chosen the datu who exemplified best the qualities of a Muslim: self-sufficient; humble; pious; and helpful.”

The Sultan further explained that Prophet Muhammad (peace be upon him) states that if a man whose religion and character satisfies you and proposes marriage, he should be accepted (Sunan Al-Tirmidhi, 1084). It is for this reason, with the consent of the bae labi, that he will accept the offer of marriage of the only datu who passed all the five tests.

The bae labi and the datu were married in the simplest of ceremonies but enjoyed the grandeur of governing vast lands in peace and prosperity, guided by the most precious gift given to the bae labi by the datu many odd years ago: the Koran.

 End note:

The writer took inspiration from the Meranaw folk stories which always gave voice and significance to women in their narratives. With this story she also wanted to pay homage to her ancestors from her paternal side who come from Mala a Bayabao and bring to the forefront as well the influence Islam had on the perception, attitude, and ways of Meranaws.

 

Daan nga mga Pangutana

admin

Jo T. 

Ang akon pamilya halin pa sa Midsayap. Didto kami tanan nagdalako, sa Barangay Lagumbingan, kasikbit sang Gayonga, tupad sang Libungan Torreta, nga Pahamuddin na subong kag parte na sang North Kabuntalan kag sakop na sang Bangsamoro Autonomous Region of Muslim Mindanao. Nagbalhin kami sa Magpet sa nahaunang bahin sang 1980s. Ang magulang ko nga baye nga nabuhi sa panguma nakabakal sang luna diri, isa ka pudyot sang kalupaan nga gipanag-iyahan sang mga nitibo nga mga Manobo.

Didto sa Midsayap wala kami sang amon gid nga luna. Saop lang ang akon tatay, nalup-og na lang sa sige ka arado sa lao, pero wala gid asenso. Napatay siya sa kanser sa tul-an, tungod sa mga kemikales nga, mahibal-an nakon sa kadugayan, ginabawal na gali kag ginapanghaboy na sang mga manggaranon nga mga nasod kag ginapun-ok sa mga pobre nga mga nasod parehas sang Pilipinas. Indi ko gid malipatan ang itsura sadtong mga hilo sa peste nga natumpok sa idalom sang amon balay: Endrin, DDT, Fudaran. Paglubong niya, nagbalhin kami diri sa Magpet.

Linaw gawa diri sa Magpet kumpara sa Midsayap, bisan pa ang mga madamol nga kakahuyan kag mga matin-aw nga mga suba sini paranaguan sang mga naga-aratras nga mga Ilaga kag mga Barracuda. Sadtong 1970s, nakalambot diri ang mga Blackshirts, magpahuway kag magpaayo sang ila mga samad sa amon mga bungyod kag mga kasubaan. Ang mga nitibo nga mga Manuvu kag mga Ilonggo andam pirmi mag-abli sa ilang mga payag sa bisan sin-o nga mag-alagi kag mangayo pagkaon kag ilimnon. Sadtong 1980s, tuluganan man ang amon banwa sang mga rebelde kag mga sondalo.

Nagasararakot lang man ang mga tribu diri sa Magpet. Luwas sa mga tumandok nga mga Manobo, may mga Ilonggo, may mga Antiqueno, may mga Ilokano. May ara man mga Cebuano, mga Boholano, kag may mga Maguindanawon. Ang kadamuan diri mga Ilonggo nga mga oldtimer. Subong, nagadamo na man ang mga Cebuano, amo nga subong ang kumon nga hinambalan diri Bisaya (Cebuano). Ang iloy kag amay ko, mga Karay-a, halin pa gid sa Igbaras, Iloilo. Ako iya sa Oton pa ginbata kag nuebe anyos na sang magsalyo kami sa Midsayap. Sa Midsayap, ang kadamuan sa mga setler mga nauna nga mga benepisaryo sang mga Land Act nga ang pinakauna nag-alabot sadto pang 1902. Ang amay kag iloy ko nakabalhin diri tuig 1963, sa panghagad sang mga paryente nga nauna sa amon.

Napatay nga saop ang akon amay, kag amon ginbiyaan ang lupa nga iya ginauma sa kapin beinte ka tuig, anum ka ektarya nga humayan. Ang magulang ko nga baye nga amo ang mapisan mag-arado, nagtinda-tinda, nagpatindog batsoyan kag nanabas kag nanahi sang mga uniporme sang mga estudyante, ang kita niya halin sa sini nga mga panginabuhian ginbakal niya sang luna diri nga amon na subong ginaestaran. Gin-uma niya ini kag ginpatindugan sang payag. Sa pagdamo sang tawo, ang palibot nga katubuhan kag kakahuyan nahimo na subong kabalayan. Ginburuligan namon mag-utod ang pagpatigayon sang amon pagpanginabuhi diri, magharalin kon kis-a para mag-eskuwela o mangita obra, dason magbaralik para magbakasyon ukon magretiro.

Ang paghandum ko sang Midsayap, tapik gid pirmi sa panahon sa gera. Madumduman ko nga sa kainit sang irinaway sang Ilaga kontra Barracuda sadtong mga unang panuigon sang Martial Law, kaduha kami magbakwet, tuig 1972 kag tuig 1974. Halin sang 1960s hasta sa tunga-tunga sang 1970s ang Barrio Lagumbinga agihanan gid sang mga sondalo kag mga BSDU (Barrio Self-Defense Units). Nahimo nga CHDF (Civilian Home Defense Forces) ang BSDU sadtong 1977, kag sadtong 1987 sa idalom sang gobyerno ni Cory Aquino hasta sa kasamtangan nahimo na ini nga CAFGU (Civilian Armed Forces Geographical Unit). Sa tiempo sang Martial Law ang mga miembro sang BSDU ginhimo nga espesyal nga militia ginatawag nga Ilaga kag ginpanguluhan ni Feliciano Luces, ang bantog nga lider-lider nila. Nabansag siya sa ngalan nga Tutpik, sinaligan sang mga gamhanan nga mga pulitiko diri sa Kutabato, kag siling pa, indi kuno siya madutlan sang bala.

Sa Midsayap, sa San Isidro Primary School ako nag-eskuwela. Adlaw-adlaw lakton  namon ang sobra duha ka kilometro nga distansiya halin sa balay paeskuwelahon kag pauli. Gamay-gamay ang amon eskuwelahan kay gamay lang man ang estudyante. Ginaimpon ang Greyd Tri kag Greyd Por sa isa ka klase, ang Greyd Wan kag Greyd Tu sa lain nga klase. Duha lang ang titser nga mag-asawa ang nagatudlo, kag duha lang ang klasrum sa bilog nga eskuwelahan. Sa mga beinte ka estudyante sa isa ka klasrum, may duha ka Muslim ako nga klasmeyt, pareho nga baye kag mga miga ko. Pagkatapos sang ikaduha nga pagbakwet namon, wala ko na nakita liwat ang duha ko ka klasmeyt nga ini.

Makasiling ako nga sa akon isip-bata sadtong nuebe anyos pa ako, wala ako sang kahanggaw nga mabatyagan sa mga Muslim. Pero kon magbungat ang mga tigulang sang pulong nga “Moros” daw kulbaan ako. Daw ang ila ginaistoryahan kahaladlukan. Paglupok sang gera sa Libungan Torreta, nag-umpisa ako makabatyag sang kahadlok. Daw kalisud hunahunaon nga ang akon mga pakaisa sa CHDF o sa Army mangpatay ukon mapatay sang Moros. Kon mga sibilyan lang nga mga Muslim nga masugata ko sa dalan ukon sa eskuwelahan, ginatan-aw ko sila nga indi lain sa amon, parehas lang sila sa amon pamilya nga mga tawo man, mga mag-uuma.

Ang daan nga lugar nga gintawag nga Libungan Torreta kag ginbunyagan liwat sang ngalan nga Pahamuddin, kon akon dumdumon, daw may asik gid pirmi sang dugo sa mapa sang akon alimpatakan. Didto gid abi ang perte nga pinatyanay. Halin sa Libungan Torreta lusot sa kasigpit nga mga barangay sang Bulucawon, Cabpangi (Kampangi kon amon tawgon sang-una), Malagakit kag Simsiman nga sakop sang Pigcawayan, wala gid untat ang irinaway. Kasapaan ini nga mga lugar, kay diri matipon ang ilig sang tubig nga halin pa sa Pulangi kag Liguasan, amo nga dalaganan kag paranaguan sang mga nagapang-atake kag nagaparalagyo nga mga armado. Ginatago sang tubig ang agi sang ila mga lapa-lapa, amo nga indi dayon matultulan o makit-an. Kon ano kadamo ang napatay nga mga Barracuda kag Bama(Bangsamoro Army), amo man kadamo ang ginpanghakwat nga mga bangkay sang sondalo. Sadto nga mga panuig, nagaandam gid kami pirmi sang amon mga binagtong. Daw kada semana may belasyon, kag ang akon mga pakaisa nga mga soltero kag dalaga, kon diin-diin nga belasyonan maagahan.

Madamo sa akon mga paryente kag mga pakaisa nga laki, kon indi CHDF, mga miembro sang Ilaga. Kon Kristiyano ka abi kag tagadidto, daw automatic nga kon indi makaentra sa PC ukon sa Army imo bata nga laki, sa CHDF siya. Sadtong hayskul ko nakabulig pa ako sa mga RVM Sisters pamutos sang mga balon sang mga CHDF. Wala pa ko kahimatngon sadto nga sa amo to nga buluhaton nagadapig ako sa mga kontra-Muslim nga mga puwersa.

Nakahuman ko hayskul  sa Notre Dame of Midsayap for Girls. Pagkolehiyo ko, sa Notre Dame of Midsayap College gihapon ako naggradweyt. Ang una nakon nga gin-obrahan, ang Notre Dame University Community Extension Office sa Kutabato. Sa lapit isa ka dosena nga istap sang upisina, laban ang Muslim sa Kristiyano, amo nga didto gid napadalum ang akon pakig-abyan sa mga kaigsoonan nga mga Muslim kag didto man napataas ang akon kahimatngon kabahin sa ginatawag nga jihad, ang pakigbisog sa Bangsamoro.

Sa paglakat-lakat namon sa mga komunidad sang mga Muslim sa Maguindanao kag Cotabato City, nakasiling ako nga ang ila kahimtang, daw parehas lang man gihapon sa mga pinakaubos sa amon nga mga Kristiyano. Problema sa kapobrehon ang pirmi ginaatubang: panginahanglanon sa pagkaon, pagpameste, pagpaeskwela, wala ospital, wala doktor. Ang sabat sang amon upisina: family planning, nutrisyon, infant and child care, livelihood projects. Daw kagamay kon imo itandi sa perte kadako nga suliran pangkinatibuk-an. Daw band aid sa dako na kaayo nga hubag.

Sa pangimbita sang akon mga nakaupod sa trabaho, nagsalmot ako sa gimbuhatong simbahan. Didto nakon nasulagma ang mga dalagko nga mga pangutana kabahin sa gubat sa Mindanao kag sa kahimtang sang mga Muslim. Sa wala nagdugay nag-upod-upod na ako sa mga kumperensiya kag mga kalihukan nga pangkatawhan: interfaith dialogue, bugas indi bala, lupa para sa nagtikad, lupang kabilin para sa Lumad sa Mindanao, otonomiya para sa Muslim Mindanao. Malawig ini nga pagsalmot kag sa kon diin-diin nga bungtod kag kaislahan ako nakalambot: Dabaw, Agusan, Zamboanga, Sarangani, Zamboanga Peninsula.

Sang natukod na ang Bangsamoro Autonomous Region for Muslim Mindanao, nalipay ako. Ang kalinaw nga dugay na ginapangayo sang mga taga-Mindanao ara na gid. Pamatyag ko, sa pagkambyo sang mapa, ang may asik sang dugo sa lugar nga akon ginhalinan, naislan man. Ang Libungan Torreta, gera, kapit-os. Ang Pahamuddin, damgo sang kalinaw nga nahatagan sang katumanan. Ang mantsa sa mapa, naanas man.

Subong, bisan ang Magpet nagalain man. Nagadamo na ang mga salakyan nga nagalupadlupad sa sang-una hilway nga mga dalan. Sementado na ang tanan nga dalan bisan pa sa sang-una wala sing dalan. Wala na sang mga karbaw ukon kabayo nga nagapatunga sa dalan. Ang ila lugar sa pagpanginabuhi sang tawo napulihan na sang mga nagabaragrong nga mga de motor nga salakyan kag mga dalagko nga mga trak nga buta pirmi sang mga karton-karton sang durian, lansones, marang, mangosteen, rambutan, saging, kamatis.

Kon magguwa ko sa Kidapawan kag magbiyahe sa iban nga parte sang Mindanao, pa-Maguindanao man o pa-Sultan Kudarat, mas damo nga mga pagbag-o ang maagyan sa pihak kag pihak sang dalan. Ang mga malapalasyo nga mga balay nagadamo man, pati mga moske kag mga simbahan nagaulusbong bisan diin, pero may mga lugar nga imbis mag-uswag, nagatusmaw kag nagsalum tapat sa mahigko nga tubig. Ang mga barangay kag mga panimalay sa higad sang mga suba nga sang-una mala, nagadanaw na pirmi sa lutak. Sa mga lugar sa hilit-hilit nga barangay, ang kawat, ang hold-ap, ang pagpang-agaw sang motor, ang patay, ang paglapta sang droga, daw amo lang gihapon.

Sa mga banwa nga ginatawag nga Kamusliman, ang mga dalagko nga balay mansig patas-anay, nagatilindog nga nagatanawanay lang. Pero ang mga kabalayan sa ibabaw sang Buluan Lake, sa pampang sang Pulangi kag Rio Grande de Mindanao, pati na sa higad-higad sang Liguasan Marsh, nagakatin-katin pirmi sa ibabaw sang tubig, ang mga atup kag mga dingding daw panglupadon sang mag-agi nga pinakagamay nga hangin, ang ila mga tiil nahuluman sa lauhon nga tubig. Amo gihapon nga mga suliran nga nakit-an ko na sang-una. Kag makabati na naman ako sang pagduhaduha.

Kag mamangkot ako: amo bala ini ang kahilway, ang kabag-ohan nga kanhing gipaningkamotan sang tanan? Huo, wala na sang dalagko nga gera parehas sang nasaksihan ko sang-una, wala na sang Muslim kontra Kristiyan nga dumtanay, kag ang mga bakwetanan sa higad sang dalan ginpangrumpag na. Wala na sang ambus sa Pigcalagan, sa Parang, kag sa Malabang,. Wala na sang Ilaga kag Barracuda, bisan kuno Abu Sayyaf sa Basilan, BAMA kag ISIS sa Lanao naghilipos na.

Pero ang dako nga pamangkot, nag-asenso na bala ang kahimtang sang kinadamoan? Kita nga nag-jihad, malapit na bala kita sa gusto naton lab-uton nga kahilwayan kag kalamboan?

 

Old Questions

My family is from Midsayap. We all grew up there, in Barrio Lagumbingan, beside Gayonga, and adjacent to Libungan Torreta, renamed Pahamuddin and now part of North Kabuntalan within the political jurisdiction of the Bangsamoro Autonomous Region of Muslim Mindanao. We migrated to Magpet in the early 1980s. My older sister, who farmed all her life, bought a small plot of land here, a tiny portion of a property that once belonged to the Manuvu natives.

In Midsayap, we did not have a land of our own. My father was a tenant, crippled after two decades of wet farming and no prospects for a better life for us. He died from cancer of the bones, thanks to his daily exposure to toxic chemicals which, I would find out later, were banned in rich countries and were being dumped in poor countries like the Philippines. I cannot forget those bottles of pesticides piling up under our house: Endrin, DDT, Fudaran. After his burial, we all moved to Magpet.

Magpet is a peaceful town compared to Midsayap, even though its lush mountains and crystal-clear rivers made for a perfect hiding place for withdrawing Ilaga and Barracuda forces. In the 1970s, Blackshirts would find their way here, to take a respite and recuperate from their wounds. Manuvu natives and Ilonggos always opened their houses to wayfarers, ready to share food and provide shelter. In the 1980s, our quiet town also protected both soldiers and rebels.

All sorts of people come to settle in Magpet. Apart from the Manuvus who are native to the place, there are Ilonggos, Antiquenos, and Ilocanos. There are also Cebuanos, Boholanos, and Maguindanaons. Most of the Ilonggos here are oldtimers. Today, Cebuanos are growing in number, which is why the most widely spoken language here is Bisaya. My father and mother were Karay-a people who hailed from Igbaras, Iloilo. I myself was born in Oton and was nine when we left Iloilo for Mindanao. In Midsayap, most of the settler population were beneficiaries of Land Acts that had been implemented as early as 1903. My father and mother were able to migrate in 1963, on the invitation of relatives who came to Mindanao earlier.

My father died a tenant, and we left the land he had been tilling for twenty years, a six-hectare rice field. My older sister, who was a hardworking farmer, set a tiny store and a soup place that sold batchoy (pork and noodle soup), then took on a sewing job, mostly school uniforms, from which she was able to buy a small piece of land where we now live. She farmed it and built a thatch house here. As the town’s population grew, all the surrounding sugar fields and forest areas became residential units. I and my siblings built our lives here, leaving the place for work or study, and returning here for short vacations or to retire.

My memory of Midsayap is always associated with the war years. I can remember that during Martial Law when the fights between the Ilagas and the Barracudas were raging, we had to evacuate twice: in 1972 and in 1974. From the late 1960s until the middle of the 1970s, soldiers and BSDU (Barrio Self-Defense Units) would be passing by our place all the time. The BSDU would be renamed CHDF (Civilian Home Defense Forces) in 1977, and in 1987 under the Cory Aquino government, it was reorganized into CAFGU (Civilian Armed Forces Geographical Unit). During Martial Law, BSDU members became Ilaga fighters. The Ilaga was a militia group led by Feliciano Luces, their famous leader. He was known as Tutpik, a trusted soldier allied to powerful politicians in Cotabato.

In Midsayap, I spent grade school at San Isidro Primary School. Every day, we would walk the more than two-kilometer distance from our house to school and back. Our school was very small and the student population was also small. Grade Three and Grade Four students were combined in one class, and Grade One and Grade Two students in another class. There were only two teachers, a married couple, as there were only two classrooms in the entire school. Out of the twenty students in one class, I had two Muslim classmates, both girls and both were friends to me. After the second evacuation, I did not see these two friends again.

I can say that as a child of nine, I did not fear the Muslims. But when adults spoke and said the word “Moros” I would be frightened. It was as if they were talking about monsters. When the fighting near our place erupted, I began to feel afraid. And it troubled me that my cousins in the CHDF or in the Army would be killing or be killed by Moros. As far as Muslim civilians I met at school and on the streets was concerned, I always considered them as no different from us, humans like us, and farmers just like my family.

The old place called Libungan Torreta and rebaptized Pahamuddin, I will always remember as a blood-splattered spot in the map of my mind. Intense fightings took place there. From Libungan Torreta to the adjacent barangays of Bulucawon, Cabpangi (which we always mispronounced as Kampangi), Malagakit and Simsiman in the municipality of Pigcawayan (and are now part of the special geographic areas of BARMM), ceaseless battles took place. Being marshy areas, the waters from Pulangi River and Liguasan Marsh collect in these places, and those pursued or in pursuit of enemy forces hid here. The waters and the thick vegetation could leave no trace, so it was never an easy chase. Casualties were therefore high on both sides: there were as many Barracuda and Bama (Bangsamoro Army) forces as government soldiers that got killed during encounters. In those years, we were always ready with our bundles, ever ready to evacuate. There were days when we felt the killings would never end and my cousins would be at one vigil or another until dawn of the next day.

Many of my male relatives were in one of the civilian militias, if not with the CHDF, with the Ilaga. If you were an Ilonggo from those parts, it was almost automatic that you should have sons in Philippine Constabulary or in the Philippine Army, or else in the CHDF. In high school I helped the RVM Sisters in our school to pack lunches and canned goods for the war-bound CHDF men. I was not conscious then that I was siding with the anti-Muslim forces.

I graduated from high school at Notre Dame of Midsayap for Girls. When I got to college, I also finished a course in Notre Dame of Midsayap College. After graduating I returned to Midsayap and my first job was at the Notre Dame University Community Extension Office in Cotabato. Of the close to a dozen staff in our office, majority were Muslims, which is how I was able to deepen my friendship with the Muslim brethren and it was also there that I came to appreciate what people meant by jihad, by Bangsamoro struggle.

From our daily immersion in Muslim communities in Maguindanao and Cotabato City, I came to understand that the situation of the Moro people was not different from the situation of the poorest of us Christians. Problems related to poverty confront them on a daily basis: lack of food, clothing, shelter, lack of access to education, no hospital, no doctor. Our office’s response at the time: family planning, nutrition program, infant and child care, livelihood projects. Too little beside the big structural problems. Like Bandaid to a long-festering infection.

Due to the invitation of friends I met at NDU Community Extension Service, I finally became active in lay work. It was there that I encountered the big issues related to the Muslim situation and the conflict in Mindanao. Soon, I was joining conferences and seminars and was involved in mass work: interfaith dialogue, food not bullets, land for the landless, ancestral domain for Mindanao’s indigenous peoples, autonomy for Muslims. It was a long involvement that brought me to mountain parts and island provinces: Davao, Agusan, Sarangani, Zamboanga Peninsula.

When the Bangsamoro Autonomous Region for Muslim Mindanao was finally set up, I felt glad. The peace that everyone in Mindanao long aspired for was finally there. It seemed to me that with the changes in the map, the once blood-splattered ground in the vicinity of my hometown has also changed. Libungan Torreta was war, poverty. Pahamuddin is a promise of peace fulfilled. At long last, the stain on the map has been removed.

Today, even Magpet is changing. Cars are proliferating, speedrunning on once quiet streets. All the roads are cemented, even in places where once there was no road. Horses and carabaos can be hardly seen on the street. Their place in the life of man has been taken over by roaring motorcycles and big trucks filled with crates of durian, lanzones, marang, mangosteen, rambutan, bananas, tomatoes.

When I go out to Kidapawan and travel to other parts of Mindanao, to Maguindanao or Sultan Kudarat, I would be greeted with more changes taking place on both sides of the road. Palace-like houses are also multiplying, even mosques and churches kept growing in number, but there are places that instead of prospering, have sunk down inches deeper in murky waters. There are upriver barangays and communities that used to stand on dry land, but are now permanently mired in silt. In interior barangays away from town centers, thefts, holdups, seizures of vehicles, homicides go on as before.

In the Muslim provinces, big houses are rising and standing eye to eye across each other. But the houses in the lakeside communities in Buluan, those along the banks of Pulangi River and Rio Grande de Mindanao, and those in the vicinity of Liguasan Marsh, sit low with roofs and walls about to be blown away by the slightest passing wind, their feet mired in muddy water. Same problems I used to see. And once again, I have my doubts.

And I ask myself: Is this the peace, is this the change we had been aspiring for? Yes, there are no more big wars like what I used to witness, no more Muslim versus Christian animosity, ang the roadside evacuation sites had been dismantled. No more ambuscades in Pigcalagan, in Parang, ang Malabang. No more Ilagas and Barracudas, and even the Abu Sayyaf in Basilan, the BAMA and ISIS in Lanao had been quieted.

But the big question is, have the conditions of the majority have really improved? Those of us who engaged in a jihad, are we any nearer our much-aspired dream of peace and prosperity?

 

Lapis

admin

Almayrah Tiburon

 

Alam ko ang direksyon ng aking mga paa kahit pa masakit sa balat ang tindi ng araw habang naglalakad. Wari’y patay ang hangin. Natatanaw ko na ang eskwelahang paglilipatan ko kay Coby habang hila-hila ko siya. Dinala ako rito ng sama ng loob at ang tanging dala sa araw na ito ay ang determinasyong makakatapos ng pag-aaral ang anak ko kahit pa ang totoo’y nasa Preschool pa lamang siya. Hindi ko alam kung bakit ganito ang nararamdaman ko, marahil nagmaratabat ako. Hindi ko kasi aakalaing may titser na gaya ng titser ng anak ko.

Bilang guro, gagawin ko ang lahat upang hubugin ang isipan at pagkatao ng mga mag-aaral. Naniniwala ako sa kanilang kakayahan at kinabukasan, tinitiyak na may access sila sa magagandang oportunidad, at hindi ko sila huhusgahan. Malaki ang aking responsibilidad sa kanilang tagumpay. Bumalik sa akin ang araw-araw na hinahatid-sundo ko ang anak ko, na lagi akong excited sa kanyang pagpasok. Mahirap mang isakatuparan ang aking misyon – pagsabayin ang maging ina at titser sa kolehiyo ngunit kailangan dahil alam kong walang ina na hindi kakayanin ang lahat para sa kanyang mga anak, gayundin na walang titser na susuko para sa kanilang mga mag-aaral.

Habang nagmamaneho at nakaupo ang bata’y kung ano-ano ang iniisip kong pangarap sa kanya kasama na ring umiikot sa isip ko kung ano ang magiging gusto niya paglaki.

Tuwing wala akong pasok at consultation hours ay sumasaglit ako sa eskwelahan nila, nasa labas ako ng klasrum gaya ng ibang magulang na nandoon, na kung sakaling kakailanganin ako ng titser niya ay nasa labas ako, at pagbukas ng pinto ay ako ang unang makita ng bata.

“Ipaulit na lamang po natin ang anak ninyo sa Junior Kinder (JK) dahil hindi kinakaya ng bata ang Senior Kinder (SK),” wika ni Teacher Mariam sa akin.

Nagulat ako sa sinabi niya pero pinakinggan ko siya. Inasikaso ko sa Registrar’s Office ang lahat upang makabalik ang bata sa JK. Hindi ko sinabi ang tunay na dahilan at ang paliwanag ko’y ako ang may gusto para hindi mahirapan ang bata.

“Sir, kung pwede po sanang sa titser pa rin manatili ang bata para hindi po siya malito. May tutor po kasi siya sa ibang klasrum tuwing lunch time. Kung iba na naman po ang magiging titser niya sa JK ay baka maguluhan po siya kung saan-saan siya klasrum dinadala,” ang mahaba kong paliwanag sa lalaking nasa harap ko.

Gawa ng pandemya’y napilitan ang gobyernong magkaroon ng module class na kung saan may mga mag-aaral na walang natutunan gaya ng kasalukuyang sitwasyon ni Coby. Nakita ng pamahalaan ang malaking epekto nito sa mag-aaral kaya nag-face-to-face classes ang bansa.

Masaya akong umuwi dahil nagawa ko ang gusto ng titser ni Coby at hindi na rin siguro mahirap ang mga lessons sa JK. Pagdating namin ng bahay ay agad binuksan ni Coby ang kanyang bag, kinuha ang lapis at notbuk at guhit nang guhit ng kung ano-ano. Mahilig gumuhit ang bata, nakakarami siya ng papel. Ito rin ang panahon para itsek ko ang kanyang lessons. Natatawa ako sa mga iginuguhit niya; mga tao, puno, shark, octopus, bridge.

“Coby, Anak, ano ito?”

Masaya niyang ikinuwento sa akin ang mga iyon, grabe ang imahinasyon niya at sa edad niyang limang taon ay ang galing niya sa kanyang ginagawa. Naisip ko tuloy si titser Mariam. Siguro tama ang kanyang desisyon dahil nag-aalala siya sa bata. Naalaala ko tuloy nong minsang hindi ko nasundo ang bata.

May miting ako ngayong araw, si Abdul nama’y hindi maganda ang pakiramdam kaya hindi nag-opisina. Dahil sa dami ng pinag-usapan sa miting at mga planong gawain ay lumagpas kami ng alas singko ng hapon samantalang nawala sa isip na sunduin si Coby kaninang alas tres.

Dali-dali akong umuwi upang itsek ang bata sa bahay bago tingnan siya sa kanyang eskwelahan. Pagbukas ko ng pinto’y nakita si Abdul sa sofa, si Coby at ang dalawang bunso na naglalaro. Napanatag ako at niyakap ang mga bata.

“Lagpas na ang oras na pagsundo kay Coby, nag-alala ako kaya sinundo ko siya kahit pa medyo nanlalabo ang mga mata ko dahil sa sakit ng ulo at marahil dahil na rin sa lagnat. Yung isang staff nila doon ay ipinagmaneho ako nang mapansing hindi maganda ang pakiramdam ko,” agad na winika ng asawa ko sa akin.

“Pasensya na,” ang tanging salitang lumabas sa bibig ko.

“Pagdating ko doon ay hindi umalis ang titser ni Coby dahil hindi pa raw nasundo ang bata. Hindi raw niya ito kayang iwan kahit pa malayo ang uuwian niya,” dugtong pa nito. Sa paliwanag ni Abdul ay nagpapasalamat ang loob ko, na pagpalain ang titser sa kanyang ginawa at sana patuloy na maging mabuti at patuloy ang pag-iintindi sa mga maliliit na mga bata. Gayundin na nagpapasalamat ako sa kabutihan ni Abdul.

Nasa kulturang Meranaw ang parental marriage. Natakot ako noon ngunit hindi ako nahirapang mahalin si Abdul, at ramdam ko rin ngayon ang buo niyang pagmamahal sa akin at sa mga bata. Hindi man kami nagkakilala o naging magkaibigan pero sa araw ng kasal namin ay nangako ako sa sarili na lagi-lagi ang aking pang-unawa at paggalang, na ipapakilala ang pagkalinga at pagdamay, na bubuo ng pangarap at tahanang puno ng pag-asa at kaligayahan. At tunay na hindi lamang namin binuklod ang aming bangsa kundi nagsama kami bilang panghambuhay na kasunduan.

Pitong taon na kami at may tatlong supling, si Coby na limang taong gulang, si Zainal na mahigit dalawang taong gulang. At si Sophia na isang taong gulang. Sa aming pagsasama, wala akong maalaalang naging mabigat na problema. Kung meron ma’y madaling nareresolba.

“Kung maganda sana ang pakiramdam ko’y hindi na ako magsasalita. Yung mga ganito’y hindi dapat nakakalimutan.” Ang paalaala ni Abdul. Hindi na ako tumugon at patuloy na nakikinig sa kanya.

Matapos naming maghapunan ay pinatulog ko ang mga bata. Gusto ko sanang pag-usapan ang nangyari kanina pero minabuti kong pagpahingain si Abdul. Nagising ako hatinggabi. Hinila ni Abdul ang kumot. Namaluktot sa pagkakahiga. Hinaplos ko ang kanyang noo. Mataas ang lagnat. Bumilis ang tibok ng puso ko. Dali-dali kong kinuha ang thermometer. Inayos ko at inilagay sa kanyang kili-kili. Ilang saglit pa’y tumunog ito. 38.6 Celsius. Nataranta akong kumuha ng gamot. Pinainom ko siya. Nananalangin na hindi siya nagka-COVID. Ilang saglit pa’y narinig ko ang malalakas niyang hilik.

Kinaumagahan. Inihanda ko ang plangganang may mainit na tubig, pinagtuob ko ang aking asawa at matapos ang ilang minuto’y umupo siyang basang-basa ng pawis. Nagpakulo ako ng luya at katas ng kalamansi at ipinainom sa kanya.

“Ordinaryong trangkaso lang ito. Salamat ko kasisiyapangka raken. Mahal na mahal kita,” wika niya. Niyakap ko siya nang buong higpit bilang pagpapadama ng pagmamahal at marahil ay paghingi na rin ng tawad sa nangyari kahapon.

“Paglaki nila,” nakatingin ako sa mga batang himbing na himbing sa pagtulog, “Ano’ng gusto mong maging ng mga anak mo?”

“Kahit na ano basta yung gusto nila na makakabuti sa kanila.”

“Saan mo sila gustong magkolehiyo?”

“Ayaw kong malayo sila sa atin kasi mahirap silang gabayan kapag ganun.”

“Ako rin, okey na rin dito sa MSU – Marawi sila mag-aral. Marami rin namang pumapasa rito sa board exam at nagta-top pa. Bukod doon ay malamig ang klima rito.”

“Hindi lang din yun kundi ayaw kong makalimot sila sa kanilang sariling kultura at relihiyon. Sa panahon ngayon ay kailangan lalong gabayan ang mga bata. Hindi naman sa ayaw natin silang maging masaya, na ayaw natin silang mag-explore pero gusto kong lagi nila tayong nakikita at nakokonsulta. Nalampasan nating dalawa ang Marawi siege at kahit na ano pa mang mangyari ay malalampasan din natin basta magkakasama tayong lahat.” Ang mahabang paliwanag ni Abdul. Masaya akong pinag-uusapan naming mag-asawa ang tungkol sa mga bata.

Kinabukasan, hinatid ko si Coby sa eskwelahan nila at umalis na agad dahil may klase rin ako sa pamantasang tinuturuan. Hindi ko alam pero tila kinakabahan ako ng araw na iyon. Pagkatapos na pagkatapos ng klase ko sa hapon ay pumunta agad sa eskwelahan ng anak ko.

Habang hinihintay mabuksan ang pinto ng klasrum ay narinig kong malakas ang boses ng titser sa loob na tinawag ang anak ko’t pinauupo. Kinabahan ako. “Ano ang nangyari? Anong ginawa ni Coby? Bakit napalakas ang boses ni Titser Mariam? Nagtatakbo na naman ba ang bata? “Anong kakulitan ang ginawa?” Ang mga tanong sa isip ko. Sa ilang saglit pa’y nabuksan ang pinto. Hinintay ng titser na makalabas ang lahat at kinausap ako sa loob, na makulit daw ang bata, ang gusto ay paglalaro lang, at nagpaiyak ng kaklase.

“Titser din po ako at alam po natin na hindi lahat ng klase natin ay perpekto, na nagkakataon na may makulit sa kanila, at hamon po sa atin yun bilang isang titser. Aminado po akong makulit at malikot ang anak ko pero huwag po sana nating hayaan na isara ang puso natin sa bawat mag-aaral, huwag po natin silang sukuan,” ang mahaba kong mga salita sa kanya.

Gabi. Habang nakahiga kami ng mga bata ay kinausap ko ang kuya nila.

“Coby, Anak, don’t push anyone and don’t run inside the classroom, okay?”

“Okay,” sabay tango.

“Don’t be naughty and always listen to your teacher, okay?”

“Okay.”

“Huwag umihi sa pants. Tell to your teacher na pupunta ka sa CR, okay?”

“Okay. I love you, Ina.”

Niyakap ko siya nang buong higpit bago nakatulog ang bata. Samantalang ako’y hindi nakatulog nang maayos ng gabing iyon. Patuloy sa isip ko si Coby at ang kanyang eskwelahan kahit pa nang kinabukasang ihatid siya. Katatapos lang ng klase ko ng hapong iyon at papunta sa opisina. Biglang tumunog ang phone ko.

“Puntahan niyo po ang anak ninyo kasi umihi po siya sa pants at sobra na pong nagkukulit dito, wala po kaming matapos dahil sa kanya,” ang text ng titser ni Coby.

Halos lumipad ang sasakyan ko papunta sa eskwelahan ng bata. Pagbukas ng pinto ay nakita ko ang anak ko at patakbo siyang lumapit sa akin.

“I love you, Ina!” Agad akong niyakap na tila naghahanap ng kakampi. Dali-dali niyang kinuha ang kanyang sapatos.

“Let’s go home, Ina!” Ang kanyang pamimilit habang hila-hila niya ako. Pinaghahalikan ko siya upang iparamdam na nandito ako.

“Ma’am, ilipat niyo po ang bata dahil hindi po namin kaya ang kanyang kakulitan. Hindi po dahil sa umihi siya pero yung ugali po niya,” wika niya na tila pasan niya ang daigdig dahil sa anak ko. “Ginagawa po namin ang lahat sa mga bata. Yung iba po, isang buwan ay nagbabago pero yung anak ninyo’y mahigit isang buwan na siya rito pero ganun pa rin po siya,” dugtong pa.

“I love you, Teacher Mariam.” Niyakap niya ang titser niya at lumapit din sa kanilang teacher aid, “I love you, Teacher Farrah.” Sabay paalam sa kanila. Ito ang kinagawian niyang gawin sa mga titser niya bago umuwi.

Pag-uwi namin ay hindi ako nagsasalita. Sobrang lungkot ko. Ang alam ko, hindi dapat sumusuko ang mga titser sa kahit sinong mag-aaral nila. Kung alam ko lang na susukuan ng titser na iyon ang bata ay hindi ko na pina-repeat o di kaya’y hindi na nakiusap sa Registrar’s Office para manatili ang anak ko sa kanya. Hindi mawawala at magpapapigil sa kakulitan niya kung ipa-repeat siya sa JK dahil kung talagang makulit siya ay makulit siya sa JK man siya o sa SK, na dapat may gawin ang titser para kung hindi man matigil ang kakulitan ng bata ay ma-minimize.

“May problema ba?” Tanong ni Abdul sa akin pagdating niya mula opisina.

Kinuwento ko sa asawa ko ang lahat.

“Ilipat mo na lang. Maghanap tayo ng eskwelahan para kay Coby. Hayaan mo na,” niyakap niya ako at hindi ko inaasahang mapahagulgol.

Naalaala ko pa isang araw nang sunduin ko si Coby. Pagbukas ng pinto’y excited akong makita ang anak ko at makinig sa kanyang mga kwento. Natupad din kasi ang pangarap kong eskwelahan para sa kanya at ipinagmamalaki kong dito siya nag-aaral.

“Ma’am, pasok po muna kayo,” ang sabi ni Teacher Farrah habang itinuro sa akin si Coby na umiiyak katabi ni Teacher Mariam.

Agad akong lumapit at nanghina nang makita ang bukol at pasa ng bata sa kanang mukha. Ang sabi ng dalawang titser ay nadapa raw ang bata at isang oras nang umiiyak.

“Titser, hayaan niyo na po, tatahan din po ito. Ganito naman po talaga ang isang bata, hindi po ba? Kailangan lang pong habaan natin ang pasensya sa kanila.” Naging panatag ang titser marahil dahil takot na baka magalit ako dahil hindi nila nabantayan ang bata.

Mahigit isang buwan na’y hindi ko alam kung bakit hindi pa rin nawawala ang pasa at ang bukol. Nang huling araw ni Coby sa eskwelahang iyon ay may pasa siya sa kaliwang kamay na tila kinurot. Ito marahil ang dahilan at nagtulak sa akin upang maghanap ng ibang eskwelahan niya. Yung bukol at pasa sa mukha ay baka nga nadapa pero yung pasa sa kamay ay halatang kinurot.

“Good afternoon po. Gusto ko po sanang ipa-transfer dito ang anak ko,” sabay abot sa prinsipal ang dala kong mga dokumento. “May slots pa po ba,” dugtong ko.

“Ma’am, ipa-diagnostic test pa po natin ang anak ninyo para ma-assess po natin ang bata,” wika ng prinsipal.

“Okey po, wala pong problema kasi matalino naman po ang bata. Pwede ko po siyang kunin sa bahay ngayon at dalhin dito.”

Habang binabagtas ang kalsadang pauwi sa amin ay naalaala ko nang ipinagbubuntis ko si Coby sa panahon ng gyera sa Marawi noong 2017.

Walang araw na hindi minasdan, hinaplos at pinakiramdaman ang tiyan. Ang bawat galaw niya  sa sinapupunan ay ninanamnam ko. Gustung-gusto ko tuwing gumagalaw siya dahil doon ko natitiyak na buhay at masaya rin siya. Nag-iingat ako sa bawat pagkain na isinusubo. Ipinaparinig ang boses ko bago matulog at gayun din tuwing paggising. Hindi ko alam kung naririnig niya ang bomba’t putukan sa paligid pero alam kong mas naririnig niya ang bawat tibok ng puso ko na nagsasabing “mahal na mahal ko siya.” At ang bawat pag-iingat ko sa paglalakad ay siya niyang duyan upang makarelaks at makatulog. Sa saglit na maiidlip ay biglang babagsak ang bomba sa hatinggabi at panay ang panalangin na baka magkamali ang bomba’t sa bahay bumagsak kasabay na nayayanig ang mga bintanang tila ibig kumawala sa kanyang kinalalagyan.

Bumalik ako mula sa aking pagninilay. Narito na’t natatanaw ang eskwelahang paglilipatan ko sa aking anak. Maliit ang eskwelahang ito sa dating pinapasukan ng bata, pati ang klasrum ay halos kalahati sa dati niyang klasrum. Maliit din ang playground. Ang importante ay nakita ko sa magiging titser niya na may tiyaga at dedikasyon sa kanyang trabaho.

Naging maayos naman ang exam ni Coby at inasiko na ang mga babayaran sa Cashier’s office. Kumuha na rin ako ng magiging tutor ng bata. Sa loob ko, habang pauwi kami’y maging maayos sana ang kalagayan niya sa nilipatang eskwelahan, na masaya na rin ang titser sa dating eskwelahan niya dahil nabunutan ng tinik, na pasalamat siya dahil inisip ko ang magiging kalagayan ng kanyang pamilya lalo na ang mga anak niya kung sakaling matatanggal siya sa trabaho.

Tiningnan ko ang anak ko habang hawak niya ang kanyang lapis, patuloy siya sa kanyang pagguguhit. Iguguhit niya ang pangarap niya at hindi ko hahayaan na ang pangarap na iyon ay manatiling pangarap lamang.

At tila nga ginuhit ng tadhana ang lahat ayon sa kanyang mga pangarap. Lumipas ang mga taon, at ang batang minsang iniyakan ko sa labas ng silid-aralan ay ngayo’y patuloy na nagbibigay ng karangalan—Top 2 noong nagtapos sa Senior Kinder, Top 3 sa Grade 1, at kasama sa Top 5 ngayong Grade 2.

Ngunit higit sa mga medalya, ang pinakamasarap pakinggan ay ang tawa niya—ang tawang minsang napalitan ng iyak at takot.

Isang hapon, nadatnan ko siyang tahimik sa lamesa, hawak ang kanyang lumang lapis. Sa harap niya ay guhit ng tulay, mga dike, at ilog na hindi na umaapaw. Sa ilalim ay nakasulat: “So the people won’t drown again.”

Umupo ako sa tabi niya. “Coby,” tanong ko, “why do you always draw bridges?”

Tumingala siya, payapa at tiyak ang mga mata.

“Because, Ina,” aniya, “you told me never to stop drawing my dreams. So, I’m building the bridge that will take me there.”

Hindi ko napigilang mapangiti at mapaluha. Sa bawat guhit ng kanyang lapis ay nabubura ang lahat ng sakit ng nakaraan.

Sa likuran namin ay tumakbo si Zainal, may hawak na laruan.

“Kuya, look! I built a bridge too!” sigaw niya habang itinapat sa mesa ang mga pinagdugtong na laruang kahoy.

Sumabay namang tumawa si Sophia, yakap-yakap ang lumang teddy bear.

“Kuya Coby draw! Me, I color!” sabi niya habang inaabot ang krayola.

Ngumiti si Coby. “See, Ina? We’re all builders here.”

Pumasok si Abdul, pagod ngunit may dalang mga plano mula sa proyekto sa flood control ng DPWH. “So, engineer Coby,” biro niya, “are you teaching your brother and sister how to build bridges, too?”

“Yes, Ama!” mabilis na sagot ni Coby. “We’re going to build bridges everywhere—so people can always come home.”

Natawa si Abdul at umupo sa tabi niya. “Remember, anak,” wika niya, “real bridges are not only made of cement. They’re built with honesty… and love.”

“Like you, Ama?” tanong ni Coby.

“Yes,” sagot niya, sabay sulyap sa akin, “and like your Ina—who built the first bridge for all of you, with her courage and her faith.”

Tahimik akong napaluha. Hinawakan ko ang kamay nilang tatlo.

“Coby, Zainal, Sophia,” sabi ko, “when you grow up, remember this: no flood, no storm, and no failure can ever drown a heart that knows how to love and believe.”

Tumingin sa akin si Coby at ngumiti.

“I will remember, Ina. And when I grow up, I’ll build bigger bridges… so no one will ever be left behind.”

Natawa si Zainal. “Me too, Ina! I’ll build the strongest bridge!”

At sabay sigaw ni Sophia, “And I’ll color the sky!”

Sa gabing iyon, habang pinagmamasdan ko silang magkakapatid na mahimbing sa pagtulog, naramdaman ko ang katahimikan ng puso kong matagal ding napagod.

Ang lapis na minsang ginamit ko upang isulat ang pangalan ni Coby sa enrollment form, ay siya ring lapis na ngayon ay humahawak sa pangarap naming lahat—isang lapis na ngayo’y pinapasa sa kamay ng tatlong batang natutong mangarap nang may puso.

At sa bawat guhit ng lapis ni Coby, ni Zainal, at ni Sophia, naririnig ko ang bulong ng Allah sa puso ko: “You did well. You believed when no one else did.”

At doon ko napagtanto—ang mga tulay ay hindi lang gawa sa bakal at bato. Ang pinakamatibay na tulay ay iyong iginuhit ng isang ina, isang ama, at tatlong batang naniwalang kaya nilang baguhin ang mundo…sa pamamagitan ng isang lapis.