Author Archives: admin

Naipong mga tula sa buwan ng Ramadan

Posted on by

Guian Dayang

I
Pagkatapos ng Aking Unang Libing

Sa unang mga linggo,
Ang tanging ingay ay lagitik ng yelo
Na gumuguhit sa dingding ng aking hukay.
Minsan, iniisip kong baka ginuguhitan ako
Ng isang batang hindi pa ipinapanganak—
Gumuguhit ng mapa kung saan ako natutulog,
O di kaya’y ng guhit ng isang ilog
Na matagal nang tuyo.

Natuto akong magbilang ng araw
Sa pag-init at paglamig ng aking mga daliri.
Natuto akong sukatin ang buwan
Sa pagitan ng dalawang pagsabog sa malayo.
At sa bawat tunog na iyon,
May kasunod na mabigat na halimuyak
—kalawang, abo, at sariwang dugo—
Na bumababa hanggang sa butas na ito.

May mga araw na nakikita ko
Ang isang sinag ng liwanag
Na dumaraan sa pagitan ng mga tabla sa ibabaw,
Parang mata ng isang nilalang na
Pinagmamasdan lang ako.
Hinahabol ko iyon gamit ang dila,
Pinapaitim ng laway ang yelo,
At tinutunaw sa bibig hanggang maging tubig.

Minsan, dumaan ang mga halimaw sa himpapawid.
Hindi ko sila nakita, pero narinig ko ang
Pamumulaklak ng hangin sa bawat pag-ikot ng propeller,
At ang mga talon ng putok
Na sumisilip sa pagitan ng ulap.
Naramdaman ko ang lupa na huminga,
At sa paghinga nito, may kasamang hiyaw—
Hindi na mahalaga kung sa bata o matanda.

Pagkaraan, nagdilim ang ibabaw.
Wala nang sigaw, wala nang yabag.
Ang natira na lang ay ang amoy:
Mga bagong punit na laman,
Mga ugat na kinalas sa lupa,
Mga butong kumakaskas sa isa’t isa.
Hinaplos ko ang kahoy sa paligid ko—
Malamig, magaspang, parang balat
Ng mga bangkay na nakapatong sa ibabaw.

Sa mga panaginip ko, bumababa ang Diyos.
Pero wala siyang mukha, wala siyang kamay.
Para lang siyang liwanag na hindi makalapit,
Na parang natatakot na madungisan
Ng putik at dugo.
Minsan, iniisip kong baka hindi siya Diyos,
Baka siya’y isa ring sundalo
Na hindi makahanap ng daan pauwi.

Lumipas ang maraming panahon.
Narinig ko ang tugtog ng isang martsa—
Mabagal, malamlam,
Mula sa mga trompa sa malayong lungsod.
May nagsabi, tapos na raw ang digmaan.
Pero sa ilalim, hindi natatapos ang mga tunog:
Ang patak ng tubig mula sa kisame,
Ang himig ng aking sariling hininga,
At ang mahina ngunit malinaw na
Paglagitik ng aking dibdib,
Parang relo na hindi marunong huminto.

Kung ito ang tinatawag nilang kapayapaan,
Baka mas mabuti nang manatili rito—
Kung saan walang mga mata
Na magtatala kung paano ka namatay,
Kung saan ang mundo ay wala nang hugis,
At ang tanging direksiyon ay pababa.

a

a

II
Ìgem

Sa isang dulo ng katahimikan
may matandang kamay
na parang ugat ng punong matibay —
tahimik na lumilok ng landas
gamit ang sinulid
Sa bawat hiblang kanyang hinahabi
may mundong tumatangging malimot.

Hindi ito basta paglikha
Ito’y isang panata
Sa kanyang mga daliri
may dasal na hindi binibigkas —
nakasilid sa pagitan ng hibla,
nakapulupot sa dulo ng kulay.

Kaya ang igêm ay hindi lamang banig.
Ito ang mga pangalang
hindi naisama sa aklat,
mga kuwentong hindi isinulat
kundi marahang tinahi
sa ilalim ng ilaw na kumukurap.

At bawat habi ay kasaysayan —hindi ginugunita
kundi muling panghinga
Kayumanggi ang lupa
na matagal nang nakikinig.
Pula ang alaala
ng mga gabing hindi natulog ang bayan.
Bughaw ang tubig
na patuloy na kumakalinga
kahit paulit-ulit ang paglimot.

Ang kanyang mga kamay ay tulay.
Sa pagitan ng noon at ngayon,
iginuguhit niya ang panahon
hindi gamit ang tinta
kundi ng sinulid
At sa bawat pagliko ng hibla,
may aral na marahang sumusulpot
na kahit ang babae ay marunong magbantay
ng apoy ng isang bayan.

Sa mga mata ni Estelita,
ang igêm ay anyo ng kanyang lupang minana —
isang mundong unti-unting tinatakpan ng ingay,
ngunit sa bawat banig may tinig na maririnig pa rin,
Narito kami.
Buhay pa kami.
Kaya siya’y hindi lang manlilikha
Tagapangalaga siya ng mga alaalang ayaw mag—patupi.

Estelita.
Hindi lang siya pangalan.
Siya ang igêm
na hindi kailanman matutupi —
sapagkat sa kanyang mga kamay,
ang bawat hibla ay panata,
ang bawat banig ay bayan.

a

a

III
Walang Paalam

Bukas
Ang pinto
Sarado
Ang usapan

Mabango
Ang hangin
Mapait
Ang gabi

Tuwid
Ang daan
Likô-likô
Ang loob

Mabilis
Ang mga hakbang
Mabagal
Ang tibok

Mainit
Ang kape
Malamig
Ang titig

Buô
Ang tinapay
Durog
Ang damdamin

Umuulan
Sa labas
Tuyo
Ang mata

Mabigat
Ang ula
Magaan
Ang katawan

Makulimlim
Ang langit
Maliwanag
Ang katotohanan

Puno
Ang bag
Wala
Nang dahilan

a

a

IV.
Bantay

May batang marunong
magpatahan
kahit siya mismo
ay inaantok pa.

Sa kaliwang balikat
nakasandal ang mas maliit,
init na hiniram
sa katawan niyang payat.
Hindi siya tinatawag
na ina.
Hindi rin ate
kapag may bisita.

Ngunit kabisado niya
ang oras ng gatas,
ang timpla ng iyak,
ang bigat ng katahimikan
kapag biglang tumigil
ang pag-ungol sa duyan.

Sa umaga,
habang ang ibang bata
ay nagbibilang ng pahina
sa silid-aralan,

siya’y nagbibilang
ng minuto
sa pagitan ng tulog
at gising.

May mga laruan
na hindi kanya
ang ingay.
May mga kwento
na hindi niya
masikmurang pakinggan.
At kapag napatahan na
ang batang karga niya,
sandali siyang tumitingin
sa bintana ng bahay sa tabi ng sapa —

parang may inaalalang
dapat sana
siya ang inaalagaan.

Pero tatawag na naman
ang maliit.
Muli,
iaayos niya ang buhat,
hihimasin ang likod,
at marahang sasabihin:

“Nandito lang.”
Na para bang
kaya niyang punuin
ang puwang
na hindi naman
dapat sa kanya.

a

a

V.
Ang Mahal ng Butil

Ang butil sa merkado
Ay mahal.
Bawat kutsara’y may presyo,
Bawat sako’y may kwenta.

Habang sa palayan,
Ay mura.
Wala nang bago,
Nakaumang ang lupa
Sa init ng araw,
Sa pawis ng kamay
Na hindi sinusukat ng salapi.

Ang paa ng magsasaka
Ay punong-puno ng alikabok,
Ang mga palad
Ay may marka ng taon ng pagtitiis.
Ngunit walang nagbibilang
Ng bawat hibla ng pawis na iyon.

Sa hapon,
May batang nagbibilang
Ng butil sa sako.
Maraming mata
Ang nakatingin sa lupa,
Maraming kamay
Ang naghihintay sa gatas ng lupa.

Ang merkado’y sumisigaw:
“Bayaran mo, bayaran mo.”
Ang palayan ay tahimik,
Ngunit sa bawat hangin
Ay may kwento ng pagtitiis,
Ng pasensya,
Ng buhay na lumalaban
Kahit walang kwenta sa papel.

At kapag gabi na,
Ang sako ng bigas ay nananatili
Sa silong ng bahay ng magsasaka.
Butil-butil, tila alaala ng alaalang pinapaalala
Na ang tunay na yaman
Ay hindi laging nasusukat
Sa presyo ng merkado.

Ang butil ay mahal sa mata ng tao,
Ngunit sa kamay ng lupa
Ay mura,
At ang mas masakit, kinabukasan o sa susunod na araw,
Ang nagtatanim ay biglang hahandusay sa lupang tinataniman,
Ngayon ang nagtatanim ay siya na ang itatanim.

HUSTISYA.

 

 

 

 

Lilini and other poems

Posted on by

Jamil Mabandis


poetry in Maguindanaon with Filipino translation by the author


Lilini

Gapangingilay ko seka
Kanu pageletan nu magabi endu tademan
Kanu kapedtana nu ulan-ulan
Endu kanu mga basa a di ku gauntul.

Kagkalendem ku seka sa uman oras.
Kanu kapi a pegkatenggaw kanu lamisan
Kanu sengal a pedsengalen ku
Endu kanu ulunan a pegkakepen sa kepedtulug ku.

Na mabaluy a masawt ka
Nu sambel na lilini ku.
Nyaku mapangeni na makatalus
Kanu bengawan nu pusung nengka.
a

Pagtangi

Hinahanap kita
Sa pagitan ng gabi at ng alaala
Sa tahimik na pamamahinga ng buwan
At sa mga salitang hindi ko masabi.

Naaalala kita sa bawat oras.
Sa kape na lumalamig sa lamesa
Sa mga kantang inaawit ko
At sa unan na yinayakap sa bawat pagtulog ko.

Kung sakaling maabot ka
Ng ihip ng hangin ng pagtangi na ito.
Hinihiling ko na sana’y patuluyin mo ito
Sa pintuan ng puso mo.

a

a

Duwa A Bitun

Linemudsu su magabi
Kanu mga lanitan
Nu duwa a bitun a bagu naaden.
Midsumbak. Mindulug. Nalili.

Sa ya nilan kinabpikit
Na ya ni mun kinasalindaw.
Salindaw a bagu
Sa mata nu madakel.

Sinemanday kanu kaudtatan nu igan
Inipanagup su dumbala a lima
Sabap sa katawan nu mga bitun
Na sa mata nu madakel
Na dusa su salindaw nilan.


Dalawang Bituin

Nag-umpisa ang gabi
Sa mga balat
Ng dalawang bituin.
Nagkasalubong. Nagkatabi. Nasiyahan.

At sa kanilang pagiging isa
Ay siya namang pagliwanag nila.
Liwanag na bago
Sa mata ng marami.

Sumanday sila sa dulo ng kama
Salo ng dalawang palad ang mukha
Dahil alam ng mga bituin
Na sa mata ng marami
Ay kasalanan ang kanilang liwanag.
a

aa

aa
Buludtu

Diyako den pakapangingata
Sa kanu gay
A mailay ku seka embalingan
Kanu galinyan nengka
A puyutan a buludtu
Lu kanu puyutan
A langun tanu na magigidsan.


Bahaghari

Hindi na ako makapaghintay pa
Sa araw
Na muli kang masilayan
Sa tinatangi mong
Duyan na kulay bahaghari
Duyan na kung saan
Lahat tayo ay pantay.

 

Pakawit

Posted on by

Jahara A. Solaiman

A Tupperware container flew
Several time zones in one day.
Escaped many an airport baggage scanner,
To my table made its way.

Bestowed by visiting kin,
Conjured by an aunt
As soon as the sun was in.
What more could I, far from home, want?

Misty eyes and emotions later,
Banana leaf parcels
Under the raised cover.
Longed-for delights weave their spells.

In my kitchen well-lit,
Emerald-colored lipet yield
Their bounty of kagikit.
Mounds of kuning, made with rice from Babu’s field.
Randang concocted from the softest meat,
Pyarun a bakas and a dollop of palapa to make it complete.

In seconds the fragrance of this largesse,
Had me dream of familiar shores, no less.
Of wood fires in simple homes and earthen floors,
And people going about their pastoral chores.
Kith and kin, even those I don’t fully know,
Inviting you, “bugur tano!”

And then it finally hits me: I have been away for years.
Will all this precious food understand my tears?

 

 

When the mortar fell silent

Posted on by

Najhanne Buat Asum

“As-salamu alaykum! I am home, omi!” I called out as I entered our house.

I kicked off my shoes without bending down and dropped my bag on the nearest table. With a few steps, I walked to the sofa in the living room like a zombie fixated on its target. I let myself sink into it, allowing the sofa to swallow me whole.

It had been a long day at school, so I thought of resting for a while. I took out my phone and opened Instagram. My thumb moved on its own, like a machine programmed for a single task. I scrolled through the posts and stories of the celebrities and influencers I followed before moving on to my reels feed.

“Watakolay, come help me here in the kitchen!”

I paused my scrolling and looked up from my phone, only to be met by the darkness framed by our windows. I hadn’t even realized that two hours had already gone by.

“Prepare the palapa for me.”

I growled the moment I heard the word palapa from my mother, whose voice came from the kitchen.

“But I’m doing something!” I yelled back, hoping she would hear me and let me be.

In the middle of my laughter at memes, I heard a familiar thud-thud-thud coming from the kitchen. The steady pounding of the pestle against the mortar echoed through every corner of the house.

Moved by the noise, I placed my phone on the table and marched toward the kitchen, my footsteps echoing in rhythm with the pounding of the palapa. When I arrived, I saw my mother sitting on a small bamboo chair, pounding the palapa on the floor, as it was believed to make less noise.

“I said I’ll do it later, omi!” I said defensively.

“But dinner is approaching, watakolay. Just prepare the plates on the table,” my mother said, her eyes still fixed on the mortar.

I moved quickly to the kitchen racks. Still hearing the steady thump, I asked, “Why do we even need palapa? I’m sure the dish would taste fine without it. We’ve tried plenty of meals elsewhere without it, and they turned out just as well.”

The pounding of the palapa slowed for a moment, and I was certain my mother was listening. She didn’t respond, though. I knew she was tired of my repeated questions every time I was in the kitchen with her.

“It just adds more effort to the preparation,” I added, shrugging my shoulders to break the silence that had settled in the kitchen.

I never understood why palapa seemed so important, not just in our home but in almost every household in our neighborhood in Malaig. Sometimes, when I walked home, I could hear the familiar steady thumps coming from inside people’s houses. I also remembered going with my mother to the wet market. Whenever we reached the stall where she bought sakurab, I would purposely stand in front of it so she wouldn’t see it. I always failed, though. Of course, she knew exactly where to find it.

I guess my dislike for palapa came from how it is prepared. I never really liked having to clean and chop the sakurab, ginger, and chili, then add salt, and finally do the exhausting work of pounding everything several times to get that slightly coarse, moist paste. The loud noise it made did not help either.

A few weeks later, one quiet evening, after stepping into the house from school, I went through my usual routine. But instead of collapsing onto the sofa, I headed straight to the kitchen to prepare my dinner.

In silence, I prepared my favorite dish, a piyaparan a manok. It had been a long time since I last had it. I followed the steps saved on my phone, chopping and stirring as best as I could. But nothing felt quite right for some reason. The kitchen smelled familiar with the aroma rising from the pan on the stove, yet it did not feel like home.

When everything was ready, I set the plates on the table and served myself.

“Bismillah…”

The first bite should have felt familiar, comforting, the way it always did. But it didn’t. I expected the usual warmth and joy from that bite, but it never came. My chest tightened, my heart sank, and tears rolled down my cheeks.

I got up and walked to the kitchen, thinking a little salt might fix the dish. But again, it didn’t. The same thing happened. The ache inside me only grew.

I thought I was going to get the salt, but deep down I knew what I really wanted… to see my mother. I found myself hoping, quietly and desperately, that she would call me, ask me to help, even just once.

Instead, what met me was a truth I had long avoided, a reality I had refused to face. Across the kitchen, the mortar and pestle rested on the rack, dust slowly gathering around them. Then it hit me, heavy, suffocating, and merciless, that I could only turn away. I left the kitchen and went to my room, crying.

Only then did the silence make sense.

My mother was gone.

Guilt slowly creeps over me every time I think about the moments I took her for granted when she was still with me. For the past few days, I have not been able to grieve properly, as guilt lingers over everything.

I remembered all the times the house was filled with her presence: the hum of the washing machine as she did the laundry, the scratch of the broom gathering leaves outside, the clatter of dishes as she washed them, and most of all, the steady thump of the pestle against the mortar as she pounded palapa.

All those sounds were proof that she was here. And I am angry at myself for letting her do it all alone—the laundry, the leaves, the dishes, the palapa.

Now, I sit in the house, uneasy with the silence I once thought I wanted. Of all the sounds that once filled this home, I will miss her voice the most.

“Watakolay!”

Her voice. I will never hear it again.

Now, my favorite dish will never taste the same, not because of the absence of palapa, but because of the absence of my mother.

Di kagangu su kayu and other poems

Posted on by

Sandrah Maas Saudagal

poetry in Maguindanaon with Filipino translation by the author

Patugyal

Limu ako sa tegkuran a walay nami,
kagina aren kakineg ko a paguni.
Pakengel a benal—
Basi aren babal.

Is mambo!!!
Patugyal besen a pagulman.
Sublay karakel a laman nin.
Pegkwak kwak su ina.

Mindarakaw ako,
Marakel pon besen su pipis in.
Tuy manawat a patugyal.
Padtuyuk lu sa ina nin.

Umenggay a papegkanin sa nasama emay.
Kalipungit si ama umengka di papegkanin.
Ugera aren a gay—
Sinumbali su patugyal.

Inadobo ni ina—
Ugeyra di ko kalenyan,
ganina kat i nanam ko sa patugyal.
Diyako ren pegkan.

 

Pato

Pumunta ako sa likod ng aming bahay
dahil may naririnig akong ingay
Grabe, napaka-ingay—
Baka may baliw.

Hay naku!!!
Nangigitlog pala na pato
Napakaraming itlog
“Kwak kwak,” ang sabi ng nanay.

Naglakad-lakad ako,
Ang dami niya pa pa lang anak
Ang mga munting pato
ay sumusunod-sunod sa kanilang nanay.

Araw araw pinapakain ng tirang kanin
Nagagalit si itay kung ‘di pakakainin
Pero isang araw
kinatay ang pato.

Inadobo ni inay—
Ngunit hindi ko magustuhan
dahil naaawa ako
Ayoko nang kumain.

a

Di kagangu su kayu

Nagowgan ako sa modtu—
Ka dalu sa walay si ina.
Limu siyan sa palaw na niya nen kaped a si ama.
Saki bon natabun endo si ali ko.

Kimwa ku sa kayu,
lu sa padsuran.
Aren kayu lu—
Ugeyd a meylaw.

Nasakit minem su ginawa ko.
Kagina di kagangu su kayu.
Pusakagay paguyupan bu
Di pagkaleg su apoy.

Daren maluto su umay
Nalipunget den si ina.
Makasakit ged sa ginawa—
Nyaba e kanggula.


Hindi nagniningas ang panggatong

Nagsaing ako sa tanghali—
dahil wala si nanay sa bahay
Pumunta sila sa bundok kasama si itay
Kami lang ng kapatid ko ang naiwan.

Kumuha ako ng kahoy,
doon sa bakuran
May kahoy doon,
pero hilaw pa.

Nainis na naman ako
kasi hindi nagniningas ang kahoy
Kailangan pang hipan nang masinsinan
Hindi kasi nag-aapoy.

Hindi na naluto yung kanin
Nagalit na si nanay
Ang sakit sa damdamin
Ang mga ganitong pangyayari.a

a

Pedsawl kami

Gimaram den si ina.
Nagowgan sa magan mapita.
Malibuting pon.
Ugeyda penggaram den su mga taw.

Pedtog ako pon sa meton tu—
saki endo si ali ko.
Pinukaw kami ni ina.
Gagina pedsawl kami samaya.

Megkapi ako muna.
Kagina pakatowg ako pon.
Ugeyda si ina a kimwit den sa umay.
Keman kami ren kun.

Nakowma si tuwa—
Aren anggit en a seda.
Nawmanan su pedsara nami.
Ininggan bo nami sekanin a sapi.


Nagsasawl Kami

Gumising na si nanay.
Nagsaing sa madaling araw
Madilim pa,
Ngunit gising na ang mga tao

Tulog pa ako—
Ako, at ang kapatid Ko
Ginising kami ni nanay
Kase magsasasawl Kami.

Nagkape muna ako
dahil inaantok pa’ko
Pero si nanay, inihanda na ang kanin
Kumain na raw kami.

Biglang dumating si lola
May dala siyang isda
Nadagdagan ang aming ulam
Binigyan din namin siya ng baka.