Almayrah A. Tiburon

Alas-otso ng umaga. Matapos nilang makapag-almusal, agad na pumasok sa opisina si Minor. Samantala, si Aisah ay naglinis ng bahay, at pumasok sa kwarto upang kunin ang mga labahin.

Kinuha niya ang pantalon ni Minor at nadukot niya mula rito ang isang pregnancy test—may dalawang malinaw na guhit.

Tumulo ang kanyang mga luha at napahandusay siya sa sahig, at sa halip na katahimikan, napahagulgol siya.

Sa kabila ng lahat, napakabuting asawa ni Aisah kay Minor. Iniwan niya ang kanyang trabaho at piniling manatili sa bahay upang alagaan siya at ang kanilang anak na si Bokary, na dalawang taong gulang pa lamang. Ngunit sa oras na iyon, puno ng galit ang nararamdaman ni Aisah.

“Allahuakbar! Bakit niya nagawa sa akin ito?” bulong niya sa sarili. Sa lahat ng taon nilang magkasama, hindi niya inakalang magagawa iyon ng taong minahal niya.

Makalipas ang isang linggo, napansin ni Minor ang pagbabago sa kanya ng asawa; ang malamig na tingin, ang mabilis na pag-init ng ulo sa maliliit na bagay—tila lahat ay sanhi ng sama ng loob.

Habang naghahapunan, tahimik si Aisah. Ngunit hindi nagtagal, napagdesisyunan ni Minor na basagin ang katahimikang iyon.

 “Aisah, ano’ng problema? Ilang araw ka nang ganito. Kung may problema ka, sabihin mo.” May halong pagkabahala ang tinig ni Minor.

“Baka ikaw ang may dapat sabihin sa akin! Baka may gusto kang ipagtapat sa akin?” sagot ni Aisah, na may garalgal na boses.

“Diretsuhin mo nga ako, dahil hindi ako manghuhula!” tugon ni Minor.

“Minor… nakita ko ang PT sa bulsa mo! Lailahailallah!” sigaw ni Aisah, ang bawat salita ay puno ng sakit. “Ano’ng nagawa ko? Ano’ng kasalanan ko?”

Ang mga tanong ni Aisah. Ang totoo, ipagtatapat naman sana niya ngunit naghihintay ng tamang tiyempo, naunahan lamang siya ng babae.

“O ano, magpaliwanag ka!” panunumbat ni Aisah. “Ilang araw na ang lumipas, paulit-ulit sa utak ko ang mga tanong na ito. Ako na nagmahal sayo, ibinigay ang buong buhay ko, at wala akong ginawa kundi ang pananatili sa bahay na ito at alalahanin ang lahat ng pangangailangan mo!”

Habang lumalapit si Minor upang subukang kalmahin siya, malakas at puno ng galit na itinulak ni Aisah ang kanyang asawa. Sinubukan niyang yakapin siya, ngunit nagwala at umiiyak ang babae, hanggang sa nanghina siya at dumilim ang kanyang paningin.

Unti-unti niyang idinilat ang mga mata. Puting liwanag ang bumabalot sa paligid, at sa gilid ay may mga aparatong kumikilos na hindi pamilyar sa kanya. Tatlong dextrose ang nakabitin—puti, dilaw, at asul—na nakaturok sa kanya. Sa bandang kanan ng kanyang ulunan, may screen na gumagalaw ang mga kulot-kulot na linya. Naka-oxygen siya, may nakaipit na aparato sa paa at mga sensor sa dibdib.

Nasa ospital siya. Nanghihina at ramdam niya na ang sakit na naramdaman niya sa nakaraang araw ay hindi lamang sa diskusyon nila ni Minor.

Sa kabilang dulo ng kwarto, si Minor ay nakikipag-usap sa kanyang ina sa cellphone na si Malika, habang tahimik niyang pinagmamasdan si Aisah. Nang makita niyang nagising ito matapos ang mahigit sampung araw na pananatili sa ICU, natakot siya at dali-daling lumabas. Sa ilang sandali, dumating na ang doktor at dalawang nars.

Matapos siyang mailipat sa regular na kwarto, agad na tumabi si Minor. Sa mga mata nito, makikita ang labis na pag-aalala.

“Kumusta ka na? Ano ang nararamdaman mo? May masakit ba? Nagugutom ka ba? Ano’ng gusto mong kainin?” sunud-sunod niyang tanong, puno ng pag-aalala at pagmamahal. Ngunit sa isipan ni Aisah, bumabalik ang panlolokong ginawa sa kanya—ang sugat na iniwan nito sa kanyang puso.

Makalipas ang walong araw, nakauwi na sila sa bahay. Patuloy pa rin ang panunuyo at pag-aalaga ni Minor, ngunit sa puso ni Aisah, naroon ang malamig na hangin ng kawalan ng tiwala. Alam niya, kahit anong gawin ng asawa, wala na ang dating init ng kanilang relasyon—ang pag-ibig ay tila natapos na, at ang tiwala ay hindi na maibabalik.

“Ya Allah! Bakit niya nagawa sa akin ito? Saan ako nagkamali? Saan ako nagkulang? Lailahailallah…”

Bulalas niya sa sarili habang nangingilid ang mga luha na hindi niya mapigil. Ang kalungkutan at galit ay tila bumabalot sa kanya sa bawat hininga. Hindi niya namalayan na sa pintuan ay nakamasid si Suhaylah, ang kanyang kapatid, at nakita ang pinakailalim na sakit na matagal na niyang tiniis.

Sa pagkakataong iyon, alam ni Aisah na hindi na niya puwedeng itago ang lahat. Hindi na niya kayang proteksyunan ang asawa mula sa galit ng pamilya, kaya nilapitan niya ang kapatid at isinapuso ang lahat.

“Ano?! Astagfirullah! Nagtiwala kami na hindi siya gagawa ng ganyang lihim, na hindi man lamang nagpaalam o kahit sinabihan ka man lang. Akala namin ay sapat ka na sa kanya. Kung ganito ring mamamatay ka sa sama ng loob, mas mabuti nang ibigay na niya ang talak, at isauli ka na niya sa amin!”

Galit at nag-aalab ang boses ni Suhaylah, ang bawat salita’y tila apoy na sumusunog sa puso ni Aisah.

Samantala, si Minor ay wala sa bahay. Nandoon siya sa pangalawang asawa—pitong buwan nang buntis. Biglang sumakit ang tiyan ng babae, kaya dali-daling isinugod sa ospital. Ilang oras ang nakalipas, isinilang ang isang malusog na batang babae.

Makalipas ang limang araw, muling nagtipon-tipon sa bahay ang malalapit na kamag-anak ni Aisah, gayundin ang pamilya ni Minor. Ang tensyon ay halata sa bawat galaw at tingin. Sa gitna ng lahat, isang datu ang pumagitna—magpapaayos ng usapin, magpapakalma sa lahat, at magbibigay ng payo kung ano ang pinakamainam na gawin para sa kapayapaan ng pamilya.

“Ey miyatay anan a Minor! Paanong nagawa niya ito sa kapatid ko, talaken ka si Aisah, isuli mo siya sa amin!” sigaw ni Abdul, paos ang tinig sa galit dahil hindi maatim kung paano nasasaktan si Aisah. Kumuyom ang kanyang mga kamao habang mabilis na bumaba ang kamay sa baywang, tila bubunot ng baril. Sa isang iglap ay napigil siya ng mga lalaking nakapaligid—mahigpit siyang hinawakan sa mga balikat at bisig, saka marahang inilayo upang pakalmahin ang nag-aalimpuyong damdamin.

Ang kanilang galit ay lalo pang pinaiigting ng kalagayan ni Aisah—tahimik ngunit malinaw ang bakas ng pagkasugat ng damdamin. Sa pananaw ng mga nakapaligid, hindi sana hahantong sa ganitong sitwasyon kung naging tapat lamang si Minor mula pa sa simula.

Sa kulturang Meranaw, maaaring tanggapin ang duwaya, ang pagkakaroon ng higit sa isang asawa, kung ito’y dumaan sa wastong pag-uusap, paggalang, at pahintulot ng unang asawa. Ngunit ang nangyari ay hindi ganoon.

Sa gitna ng tensyon, pumagitna ang datu.

“Tareg kano pasin!” malalim at awtoridad ang tinig ng datu, na tila humihiwa sa nag-aalimpuyong ingay sa loob ng silid. Unti-unting tumahimik ang mga nagngangalit na tinig.

“Huwag ninyong hayaang manaig ang galit. Nandito tayo bilang isang pamilya, bilang dalawang angkang pinag-isa ng pag-aasawa. Ang layunin natin ay hindi upang paghiwa-hiwalayin ang ating dugo, kundi upang pangalagaan ang maratabat ng bawat isa.”

Saglit siyang tumingin sa magkabilang panig ng silid—sa pamilya ni Aisah at sa pamilya ni Minor—bago muling nagsalita.

“Alalahanin ninyo ang itinuturo ng ating relihiyon. Sa Islam, bagaman pinahihintulutan ang talak, hindi ito basta-bastang ginagawa. Sinasabi ng mga pantas ng relihiyon na ito ang isa sa mga pinakakinamumuhiang pinahihintulutang bagay sa paningin ng Allah. Kaya’t ang mag-asawa ay hinihikayat na ayusin muna ang kanilang gusot sa pamamagitan ng pag-uusap, pagpapayo, at paghanap ng pagkakasundo.”

Bahagya siyang yumuko, tila binibigyang-diin ang bawat salita.

“Hindi rin tama na tayo mismo ang maggatong sa paghihiwalay ng dalawang taong pinagbuklod na ng kasal. Ang tungkulin natin bilang pamilya ay tulungan silang mahanap ang daan ng pagkakaunawaan, hindi ang daan ng pagkakawatak.”

Huminga siya nang malalim bago muling nagsalita.

“Kung tunay nating pinahahalagahan ang maratabat ng ating mga angkan, pairalin natin ang kahinahunan at karunungan.”

Pagkaraan ay tumingin siya kay Minor.

“Bakit hindi muna natin pakinggan si Minor?”

Unti-unting humupa ang ingay, bagaman nanatiling mabigat ang hangin sa pagitan ng mga naroon.

Dahan-dahang tumayo si Minor. Saglit siyang nag-atubili, tila naghahanap ng lakas upang buuin ang mga salitang matagal na niyang kinimkim.

“Kung ako ang tatanungin,” wika niya, basag ang tinig, “ayaw kong hiwalayan si Aisah. Nangyari ngang nagkaroon ako ng pangalawang pamilya,” patuloy niya, “ngunit hindi ibig sabihin na pababayaan ko si Aisah, kaya kong gawin ang kondisyon na pantay na pakikitungo sa kanilang dalawa. Di aken katiger a rata a ginawa ko imanto, agu tanto aken a pekhababayan si Aisah—mahal na mahal ko si Aisah alam niya iyan.”

Humigpit ang kanyang pagkakahawak sa gilid ng mesa, na para bang doon siya kumakapit upang hindi tuluyang matumba.

“Ayaw kong ibigay ang talak,” dagdag niya, halos pabulong na, “ka tanto a aargaan aken sekaniyan at hindi ko kayang mawala siya sa akin.”

“Aya maana lalag ko na ganito talaga,” marahang wika ni Sabdullah, ang ama ni Minor. Mabigat ang kanyang tinig, tila dala ang pagod ng isang amang nahaharap sa gusot ng sariling pamilya. “May mga pagsubok na dumarating sa ating buhay—mga muskila na hindi natin inaasahan. Ngunit naniniwala ako na ang lahat ng ito ay may layunin ang ating Panginoong Allah. Ang hinihiling lamang namin ay maging maayos ang lahat—lalo na para sa ating mga anak, sina Aisah at Minor.”

Sandaling nanahimik ang silid bago nagsalita ang ama ni Aisah.

“Aya man aki a maregen na tanto a masakit rekami a masosowa aya,” wika ni Alikhan na ama ni Aisah, pigil ang galit ngunit ramdam ang sakit sa bawat salita. “Si Aisah… alam ninyo, at alam din ni Minor, kung gaano siya kabuting asawa.”

Saglit siyang huminto, saka tumingin kay Minor na tila naghahanap ng sagot sa isang tanong na matagal nang bumabagabag sa kanyang dibdib.

“Ang hindi namin maintindihan,” patuloy niya, pinipigil ang panginginig ng tinig, “ay nagawa niyang itago ang lahat—parang isang taong kumikilos sa dilim, na ayaw ipaalam sa sinuman ang kanyang ginagawa.”

Saglit siyang tumigil, saka muling nagsalita, mas mabigat ang bawat salita.

“Hindi naman lingid sa amin na sa ating kultura ay may duwaya. May mga pagkakataong tinatanggap ito ng pamilya kung ito’y dumaraan sa tamang paraan—sa maayos na paliwanagan at paggalang.”

Napatingin siya kay Minor, ang mga mata ay puno ng pagkadismaya.

“Masaya ang pagsasama nina Minor at Aisah. Wala kaming nakitang senyales na may ganito palang itinatago si Minor. At higit sa lahat, alam ninyo ang kalagayan ng anak namin—may sakit siya sa puso. Hindi siya maaaring mabigla sa ganitong paraan.” Huminga siya nang malalim, tila pinipigil ang galit na maaaring kumawala anumang sandali.

Sa isang sulok ng silid ay tahimik na umiiyak si Aisah. Wala siyang sinasabi, ngunit ang kanyang katahimikan ay tila mas mabigat pa sa anumang sigaw. Mabilis ang pag-angat-baba ng kanyang dibdib, at ang pawis ay unti-unting namumuo sa kanyang noo.

Napansin ito ni Suhaylah, ang kanyang kapatid. Agad siyang lumapit at kinuha ang librong nakapatong sa mesa. Marahan niya itong ipinaypay kay Aisah, tila umaasang mapapawi kahit kaunti ang init at bigat na bumabalot sa katawan ng kapatid.

Ngunit sa halip na gumaan, tila lalo pang nahirapan si Aisah sa paghinga.

Humigpit ang hawak niya sa damit sa may dibdib, na para bang doon niya sinusubukang pigilan ang sakit na unti-unting sumasakop sa kanyang katawan. Namutla ang kanyang mukha, at unti-unting nanghina ang kanyang tuhod.

Sa loob lamang ng ilang sandali ay umatake ang kanyang karamdaman.

Biglang nagkagulo ang silid. May sumigaw. May nagmamadaling tumayo. Nataranta ang marami.

Sa gitna ng lahat ay si Minor ang unang nakalapit. Hindi na siya nag-atubili. Mabilis niyang sinalo ang nanghihinang katawan ni Aisah at agad itong binuhat. Sa kanyang mukha ay mababasa ang takot—isang takot na hindi na niya kayang itago.

Buhat niya ang asawa habang mabilis na lumabas ng bahay. Ilang sandali pa’y isinakay niya ito at agad na pinaharurot ang sasakyan patungong ospital—na para bang sa bawat segundo ng kanilang paglalakbay ay nakasalalay hindi lamang ang buhay ni Aisah, kundi pati ang pag-asa niyang maituwid ang pagkakamaling minsan niyang itinago sa katahimikan.

Kinabukasan, dahan-dahang nagkamalay si Aisah. Marahan niyang iminulat ang mga mata, ngunit nananatiling mabigat ang kanyang ulo at tila umiikot pa rin ang kanyang paningin. Inilibot niya ang tingin sa loob ng silid ng ospital, na para bang may hinahanap na mukha. Ngunit wala roon ang taong inaasahan niyang makita.

Ang naroon lamang ay ang sariling pamilya. Nang mapansing nagising na ang anak, agad na lumapit si Binombao. Hindi na siya nagsalita. Mahigpit niyang niyakap si Aisah, na para bang sa yakap na iyon ay nais niyang pagaanin ang sakit na dinadala ng anak.

Samantala, si Minor ay nasa ibang bahay—sa piling ng kanyang pangalawang asawa na si Aminah. Naroon din ang ilan sa kanyang mga kamag-anak, gayundin ang pamilya ng babae. Sa loob ng silid ay ramdam ang tensyon na tila matagal nang kinikimkim.

Nag-maratabat ang pamilya ni Aminah.

Bihira lamang nilang makita si Minor, at bagaman alam nilang may nauna na itong pamilya, malinaw sa kanila ang isang bagay: kung pinili nitong magkaroon ng dalawang asawa, nararapat lamang na maging patas siya sa dalawa.

“Na tona ari i mapipikir ka sa pagari ami aya? Magpakalalaki ka!” matigas na wika ng panganay na kapatid ni Aminah. “Akala mo ba hindi namin alam kung gaano nagtitiis ang kapatid namin sayo? Pupunta ka lamang sa kanya kung kailan ka bakante. Hindi ba dapat malinaw at nakatakda kung anong mga araw ka nasa bawat asawa mo? Isinaka a mapiya a mama!”

Sandaling nanahimik ang silid matapos ang matalim na salita.

Maya-maya’y nagsalita ang datu, na kanina pa nakamasid sa gitna ng tensyon.

“Na banda aya mapiya na isaan tano so mamaan o antonaa i mapipikir iyan,” mahinahon niyang wika. “Hindi maaaring isang panig lamang ang ating pakinggan at hindi rin tama na agad tayong humusga. Alalahanin din natin ang itinuturo ng ating relihiyon. Sa Islam, bagaman pinahihintulutan ang talak, ito ay itinuturing na isa sa mga pinakakinamumuhiang pinahihintulutang bagay sa paningin ng Allah. Kaya’t hindi nararapat na tayo pa ang maging dahilan ng paghihiwalay ng mag-asawa.

Huminto siya sandali bago muling nagsalita.

“Ang totoo, dalawa rin ang asawa ko. Hindi naging madali sa simula, ngunit sa kalaunan ay nagkaroon kami ng pagkakaunawaan.”

Tumingin siya kay Minor.

“Nggiginawai tano, ipandapat iyo ron? Ano ang plano mo ngayon, Minor?”

Huminga nang malalim si Minor bago nagsalita. Halata sa kanyang mukha ang pagod at bigat ng sitwasyong kinakaharap niya.

“Aya rek akenon,” wika niya, dahan-dahan. “Alam ni Aminah kung ano ang nararamdaman ko para sa kanya. May anak din kami.”

Saglit siyang tumigil bago ipinagpatuloy ang mga salitang tila mabigat sa kanyang dibdib.

“Ayaw kong ibigay ang talak. So makapantag ko suporta ko rekiyan agu ko wata ami, at habang nandito ako ay ipagpapatuloy ko ang responsibilidad ko sa kanila.”

Hindi madali para kay Minor ang sabihin iyon. Ngunit sa sandaling iyon, alam niyang kailangan niyang harapin ang lahat—ang dalawang pamilya, ang kanilang inaasahan, at ang mga sugat na siya mismo ang nagbukas.

Walong taon na ang lumipas. Habang maingat na inaayos ni Aisah ang mga gamit ni Bokary, nakamasid siya sa batang abala sa paglalaro kasama ang isa pang batang magdadalawang taong gulang, si Alia na anak nila ni Sarip.

Si Sarip, mabuti at mahinahon, ay araw-araw na ipinaparamdam ang kanyang walang kapantay na pagmamahal kay Aisah. Tanggap niya si Bokary bilang sariling anak, minahal at inangkin bilang bahagi ng kanilang pamilya.

Tuwing nakikita naman ni Aisah si Bokary, tila nakikita niya ang imahe ni Minor dahil kamukha ng bata ang ama nito, bumabalik ang larawan ni Minor sa kanyang isipan—isang alaala na matagal nang itinatago sa mga lihim na sulok ng puso. Nasasaktan pa rin siya, at sa kabila ng maraming taon, ramdam pa rin ang pagmamahal niya kay Minor—pagmamahal na hindi tuluyang napawi, kahit ilang taong magkalayo ang kanilang landas at kahit pinipilit pa rin niya itong kalimutan.

Napabuntong-hininga siya at sa isang sandali ng pag-iisa, hindi niya napigilang mapaiyak habang nakatalikod sa mga bata.

“Ome, tara na, male-late na po ako,” biglang sambit ni Bokary.

Pinahid ni Aisah ang mga luha, binitbit si Alia, at lumabas sila ng bahay.

Samantala, si Minor ay nakatayo sa bintana, tahimik na pinagmamasdan ang paligid. Sa kanyang mga mata, bumalik ang lahat—ang simula ng kanilang pag-iibigan ni Aisah. Pakiramdam niya, sa mga sandaling iyon, sila lamang ang tao sa mundo, sa isang paraisong punung-puno ng kaligayahan. Dito, sa piling ni Aisah, ipinangako niya na wala nang ibang babaeng iibigin—siya lamang. Ngunit nagkamali siya. At kahit gustuhin niyang balikan ang nakaraan, alam niyang hindi na ito pwede.

“Aisah, kung alam mo lang ang lahat…” bulong niya sa sarili. “Hindi pa rin kita malimutan. Ikaw pa rin ang laman ng puso’t isipan ko. Pumayag ako na ibigay ko ang talak, upang palayain ka… ang sabi pa ng mga magulang mo’y kahit itali nila ako sayo’y ayaw mo na raw na makasama ako habambuhay.

Alam ko—mas pinili mo ang kapayapaan ng iyong puso kaysa sa pagsasama natin, na mas pinili mo ang maratabat mo. At kahit ganoon, kahit naghiwalay tayo, hindi naglaho ang pagmamahal ko sayo, Aisah… at hindi rin maglalaho hangga’t ako’y nabubuhay. Sa tuwing pinapayagan mo akong ilabas si Bokary, tuwing hawak ko ang maliit niyang kamay, tila bumabalik ang larawan natin—ikaw, ako, at ang bata—sa mundong para lang sa atin. Ang mga sandali ng saya, ng init ng ating tahanan, at ng mga pangarap na sabay nating binuo… Lahat ay bumabalik, at masakit—napakasakit—na maalalang ibinigay ko ang talak—ang paghihiwalay, at mas masakit pa nang malaman kong nakasal ka na, at may bagong buhay sa piling ng iba.

Pinili ko ang magparaya dahil ayaw kong masaktan ka pa, dahil alam kong hindi kakayanin ng puso mo ang duwaya. Mas pinili kong masaktan ako kaysa mawala ka sa mundo. Sapat na sa akin na ikaw ay buhay, masaya, at kasama ang iyong mga anak—at kahit sa ganitong paraan, mamahalin kita sa bawat tibok ng puso ko, sa bawat hininga, hanggang sa huli kong sandali.

“Ama, khan tano kon sabi ni ina, nakahain na raw po siya,” wika ni Jenan, ang anak ni Minor kay Aminah. Napangiti siya sa bata. Hinihila siya nito patungong kusina.

Nelson Dino

The night of February Three pressed in around Lamion. Heavy and humid, tinged with the brackish scent of the shallow waters beneath my stilts, along with the faint smoke drifting from nearby houses. I leaned over my notebook, reviewing my lessons and completing my assignment for Literary and Cultural Studies, the page glowing beneath a single flickering bulb.

My pen scratched quietly, a fragile beat against the night, a silent clamor vibrating in the shadows. Outside, the wind tugged at the garbage lining the face of the sea, brushing against the wooden stilts of my house, and lifting the thin floorboards with every gust.

I paused and listened to the laughter rising from nearby homes, warm and alive, and my chest tightened. I remember my grandmother’s voice, soft but firm. “Don’t forget, Lara Mina, even when the waves take, life goes on.” The words once seemed small, almost ordinary.

Now they anchored me to the floor beneath my feet, swaying slightly above the shallow, murky waters of Lamion. Hope and despair mingled like salt and water in my veins, sharpening my senses and reminding me that I am alive.

Then came the smell.

Sharp. Biting. Smoke mixed with the tang of wet wood; it is the smell of death dressed in firelight.

At first, I thought it was someone cooking too late. Then the bulb flickered and died. Darkness pressed against my eyes and my chest. I opened the door. Flames licked the stilts, crawling up the wooden pillars that held my house above the water. The fire moved fast and greedily, threatening to collapse the structure entirely.

My body froze.

I prayed. Not again. Not after the sea bore away my grandmother in the burning of the MV Lady Mary Gay, not after the storm that took my parents. And now—fire. The home that survived death, perched above the water like a fragile promise, was being devoured.

My memories flared like sparks.

I saw again my grandmother holding my hands on the deck of the burning ship, murmuring prayers as smoke curled into the sky. I heard my father shouting over the storm, calling my name. I saw my mother’s pale, smiling face, reaching out, then the waves swallowing them all.

Now fire roared where stilts once held my life. I rushed inside, grabbing my bag, my notebook, and a few photos of my family. Flames hissed close, snapping as if they knew what I was trying to save.

“Astaghfirullah,” I whispered, and ran.

Neighbors called after me, hands gripping my shoulders. The roof cracked and collapsed. Planks splintered into the water below. Sparks spiraled into the night sky like lost fireflies, a sight of beautiful terror. I did not cry. Shock pinned me in place.

I was reviewing my lessons.

I was answering my task.

By dawn, the house above the water was gone. The university gym was converted into a temporary shelter. Canvas tents lined the polished floor, families huddled together, murmuring their grief. I was given a small space, a thin mat on which I sat, clutching my bag to my chest.

The air smelled of damp canvas, smoke, and fear heavy with people’s loss. I pressed myself into a corner, almost insignificant in the crowd, listening to the echoes of grief and imagining the stilts of my house collapsing again under flames.

The next morning, a notice spread across the gym. Ma’am Joyce, the Chancellor, announced the suspension of classes for students affected by the fire, giving us time to recover, to tend to our losses, and to breathe. Relief settled gently in my chest. The weight of lessons was lifted, if only for a moment. Even small pauses, I reminded myself, are gifts.

Still, my mind turned restlessly.

Where will I live if I cannot rebuild the house on stilts? Where will I get money for wood, nails, and labor?

Supplies became scarce. The recent sinking involving Aleson Shipping Lines has suspended trips from Zamboanga to Jolo. Even ferries to Tawi-Tawi were canceled. The arrival of rice, canned goods, and cooking oil was delayed. Prices rose like a stubborn tide overnight. Scarcity bloomed like a bitter flower; patience burned like cold fire. Yet even cold fire, I tell myself, can offer warmth to those willing to endure.

I imagined walking through an empty market, asking for rice, oil, and firewood. I imagined trading the little I earned from my MSU TCTO student assistantship, followed by the rhythm of rationing, sweating, and surviving. Each plan felt fragile, but every thread can still be woven into a stronger cloth.

Then I remember the message from our dean. Ma’am Joyce had instructed that university allowances must be expedited for students affected by the fire. Relief coiled in my chest. It will not rebuild my house or replace everything we have lost, but it will help me begin. Some rice, a few cans of fish or meat, maybe a small bundle of nails. A faint light appeared. Survival first. Rebuilding later. Even the smallest light can guide a heavy heart.

And then came the people bringing proof of humanity.

Volunteers from Bongao with the MSU TCTO Disaster Risk Reduction and Management team arrived carrying sacks of rice, canned goods, and blankets. Neighbors brought baskets of fish from the shore, offering them with quiet nods. Students organized clean water, placing containers beside our tents. Someone even left a small bottle of cooking oil near my mat.

Humanity stitched itself through Lamion, turning loss into a fragile living whole, patched by a show of mercy, from which kindness became a quiet lighthouse in the storm.

My memories returned, unbidden.

Like an apparition, I saw my grandmother stirring a pot over a kerosene stove, singing while I spilled rice and laughed at my clumsiness. I saw my mother sewing late into the night, humming songs of the sea. Then I saw my father teaching me how to measure wood, how to hammer nails, and how to rebuild what breaks. Even broken things, I remember, can still hold beauty.

I pressed my hands to my cheeks, tasting tears. They were all gone. I was alone. But survival can be stubborn like a pulse stirred by fear. Fear became my companion, solitude my teacher, and despair my secret fuel. Still, hope persisted beneath the weight.

The next morning, I dressed in borrowed clothes and returned to campus. I swept floors, filed documents, and ran errands. A staff member told me that I should rest.

“I’m okay,” I said. “I need to be here.”

At night, back in the gym, I unpacked my bag. My notebook survived. I traced familiar words and imagined the house again—stilts first.

I started mapping it out on the floor using broken broomsticks. I measured with my feet, counted planks in my head, and traced walls in the air. Every imagined plank was a promise.

I closed my eyes and let the gym floor sway like water. I walked carefully, as if already above the sea. In my mind, the house will rise not through memory alone, but also from careful and deliberate planning. The stilts will become fingers, touching sky and water at once.

Two days later, the university allowance arrived. I counted the bills carefully. Enough for food. Not enough to rebuild. My chest tightened, then steadied as I reminded myself again. Survival first. Rebuilding later. Even small beginnings carry hope.

I stepped outside with my supplies and imagined the stilts rising again, one corner at a time.

But it is a start.

When night came, I spoke softly to the wind, to my grandmother, and to the sea that has taken so much of my life. “I will try. I will endure.” Then a breeze moved gently across Lamion, as if remembering us all.

The kindness of strangers, the proof of humanity, flowed through the night like steady waves.

Lamion grew quiet again, mourning its losses. Inside the gym, among tents, I traced my life through memory, planning, and survival. Fire took the house. Scarcity took certainty. The sea took my family.

But no force can take my persistence.

And I cling to it like a memory, a page, a plank, and an imagined stilt at a time, swaying over Lamion like the heartbeat of my persistence, fragile and unbroken, a living oxymoron of grief and hope, sorrow, and strength.

Today I may be homeless, but I am still Lara Mina Santuari. That is good enough. It is a start.

Photo by Philippine Star

Shayra A. Macaombao

The bouquet felt heavier than it should.

Salma turned it slowly in her hands, careful not to crush the white and cream petals. Around her, the small bridal room hummed with excitement. Her aunties were already holding their phones up, finding the best angle. Her cousins were whispering, retouching their lipstick, adjusting their hijabs in the mirror they all shared.

A knock was heard from the other side. Salma’s fingers tightened around the bouquet. She forced a small smile. She watched her reflection in the mirror. Her hijab framed her face neatly. She looked composed. She looked like a woman on a happy day.

But why did it feel like her lungs were forgetting how to work?

Another knock was heard. This time, she closed her eyes.

And just like that, she was back in Brgy. Sarimanok, three days before Eid, sitting cross-legged on the thin mattress in the corner as the smell of palapa and tilapia wrapped around the crowded sala.

It had been their small family tradition. An iftar salo-salo at home, a few days before ‘Eid, when everyone tried to come back, no matter how busy their lives had become. The plastic tablecloth was crowded with plates, classic fruit salad, and korma.

Salma sat between two younger cousins, half-listening to their story about online classes, half-listening to the adults seated around the low table. They thought their voices blended with the clatter and chatter.

They were wrong.

“Na-text na ako ni Kuya,” her father said quietly, wiping his mouth with a tissue. “Sabi niya, okay daw sila if after Eid na ang formal na pag-akyat.”

“Alhamdulillah,” one of her titas replied. “At least sa pamilya pa rin mapupunta ang bata. Mas maganda na pinsan kaysa stranger.”

Her aunt’s voice floated above the noise. “And mabait naman ’yang anak mo. She will understand. Good daughter ’yan.”

“Buti nga sa kanya, may plano na,” another tita laughed softly. “Yung isa, ayaw pa rin mag-decide hanggang ngayon.”

The “isa” did not need a name. Everyone knew they meant Amina, her older sister. The lawyer. The independent one. The one they had stopped pushing, not because they wanted to, but because they had learned they could not move her.

She knew very well what Islam said about marriage. That a woman’s consent was required. That she had the right to say no. She had heard it in khutbahs, in seminars, in stories the teachers shared after class. Once, she had even raised her hand and asked, just to be sure. “So if the girl doesn’t want, the marriage can’t happen, right?” The ustadha had smiled and nodded. “Yes, Salma. Walang pilitan sa Islam.”

But this knowledge sat like a small, fragile thing inside her chest, something that could so easily be crushed by what was happening in front of her.

No one was asking her.

The conversation moved around her like water finding its own path, flowing easily between her father and titos and titas, never once turning toward her.

Salma stared at the rice on her plate, her appetite shrinking with each word. Her fingers trembled slightly as she reached for her glass of water.

Across the table, Amina caught her eye.

Her sister’s brows knit together in a question: Are you okay?

Salma gave the smallest nod.

She could say something now, she thought. She could clear her throat, set her spoon down, and say, “Ayaw ko.” She could remind them of what they all claimed to know about a woman’s right to choose.

But in the space between her thought and her tongue, other voices rose:

Good daughters don’t embarrass their parents in front of relatives.

Good daughters say yes, especially if it’s family.

Good daughters trust their elders know what’s best.

She felt all these unspoken rules pressing against her throat, heavier than any doctrine she had ever read.

The next morning, the house in Sarimanok was quieter. Amina was sitting at the edge of their shared bed, brushing out her hair when their mother knocked and opened the door a little.

“Anak, may aakyat na naman mamaya,” her mother said gently. “Pero ikaw pa rin ang masusunod, ha. We’re just… we’re just introducing them.”

Amina looked at their mother through the mirror, arching a brow. “Aakyat na naman, Ome? Hindi ba kayo napapagod?”

Her mother gave a strained smile. “Basta ikaw, if you don’t like, just say no. We understand.”

Salma, lying on her side pretending to scroll through her phone, watched the small exchange like a witness to a scene she had seen play out many times before.

There had been men from elite families, men with stable incomes, men with good reputations. Men whose names their titas liked to whisper as if they were charms that could secure her sister’s future: engineer, doctor, architect, businessman. Each time, Amina had listened politely, asked a few questions, then quietly said, “I’m not ready,” or “I don’t feel right about this,” or simply, “No.”

Each time, their parents had sighed, sometimes argued a little, but in the end, they had yielded.

“Baka hindi pa siya ready,” she had heard her father say months ago. “Abogada na ’yan. She knows what she wants. Hayaan na muna natin.”

Salma sometimes wondered what the difference was, what line had been drawn between them that placed one sister on the side of respected autonomy and the other on the side of silent obligation.

Was it age? Achievement? Income?

Amina had her own job, her own apartment in the city, her own money. She sent remittances instead of asking for an allowance. When she came home, she came home as a contributor.

Salma was still a student. Her tuition came from her father. Her fare, her food, her notebooks flowed from the same source.

Maybe, Salma thought bitterly, that was what it really meant to have freedom, not just knowing your rights, but being able to survive the consequences of insisting on them.

In the days that followed, the house moved around Salma with a kind of quiet purpose.

Her titas started coming over more often, slipping into the sala with the ease of people who owned part of the space. They talked about catering, about clothes, about possible dates “after Eid, inshaAllah.” They never mentioned the word “engagement” directly to her, as if avoiding it made it less real.

She wanted to say, I don’t even know him like that. I don’t like him like that. I don’t want this.

But every time she imagined saying it, she also imagined the looks, the disappointment and shock, the sermons about obedience and trust.

Salma lay on her bed, staring at the faint water stain on the ceiling. Her chest ached with the kind of tiredness that had nothing to do with fasting.

She had been crying in quiet bursts for days, in the bathroom, under her blanket, in the comfort of dark corners. She had become practiced at wiping her face before stepping out, at blaming the redness of her eyes on lack of sleep or too much screen time.

A soft knock came at the door.

“Salma?” Amina’s voice. “Ako lang ’to.”

“Come in,” she answered, but her voice broke on the last syllable.

Amina was quiet the whole time and waiting for her to speak.

Salma’s voice trembled. “I know my rights. I know what Islam says. I know I can say no. But when I open my mouth, Ate, nothing comes out. Because I feel like… like if I say no, I’m not a good daughter anymore. And I don’t know how to live with that either.”

She pressed her palm to her mouth, as if trying to keep the sob from escaping. It didn’t work. Tears spilled over her fingers.

Amina moved closer and pulled her into a hug. For a moment, neither of them spoke. There was only the sound of Salma’s breathing, ragged and uneven, and the soft rhythm of Amina’s hand on her back.

“I’m sorry,” Amina whispered. “I should have spoken up for you sooner.”

“You did,” Salma said, pulling back slightly. “With your eyes. But you’re also… you’re also under fire with them. I didn’t want to add to it.”

Amina gave a tired smile. “Yeah, well. Apparently, being a lawyer at thirty and still single is a crime.”

 “Ate, what do I do?” Salma asked.

Amina studied her for a long moment. “I can’t tell you what to do, Salma. That’s the whole point, di ba? It has to be yours.”

“That’s easy for you to say.”

“Hindi rin,” Amina said softly. “Do you think it’s easy to keep saying no when everyone thinks you’re wasting your chances? When titas tell you to lower your standards, when uncles joke that you’ll end up alone? It’s not easy. But I can survive it because I have my own life. My own money. My own space to run to when it gets too loud here.”

She cupped Salma’s face in her hands, forcing her to meet her eyes. “You don’t have that yet. I know. That’s why it’s harder for you.”

“So I just… accept it?” Salma asked, voice breaking again.

Amina’s eyes softened with a sorrow that felt old. “No. I’m not saying that.”

“Then what?”

“Then you decide what you can live with,” Amina whispered. “Not what they can live with. What you can live with. Because in the end, ikaw ang gigising beside that person every day. Not them.”

Salma closed her eyes. “I’m scared.”

“Me too,” Amina admitted. “But if you decide to say no, I’ll be there. If you decide to go through with it, I’ll still be there. I just… I just want you to know that someone is on your side. Even if I can’t fix everything.”

Salma’s tears came again, quieter this time.

“Thank you,” she said.

They stayed like that for a while, sitting on the bed in the dim light, the night before Eid stretching around them like a held breath.

Knock. Knock.

The sound pulled her back to the present like a sudden inhale.

Salma’s eyes flew open. The ceiling of their home was gone, replaced by the white-painted wall of the bridal room. The air smelled not of korma and sweat but of perfume and hairspray.

Her cheeks were dry. Her hands were full of flowers, not tissues.

She hadn’t realized she was smiling.

The bouquet was still in her hands, the ribbon snug around her fingers. Around her, the chatter grew louder as the women adjusted their positions.

“Ready na kami!” someone shouted.

The door handle turned. Salma’s heart stumbled. For a brief, sharp second, the old panic rose. That the door would open and reveal a man she had not chosen, walking toward her with everyone watching, everyone recording, everyone congratulating a decision that had never been hers.

But the man who stepped in wore a suit that had obviously been chosen to match someone else’s dress, not hers. His smile was wide, but it wasn’t directed at Salma.

Behind her, rising from the chair by the mirror, was the bride. Amina stood, smoothing the front of her white gown, the fabric catching the light with each small movement. Her hijab had been pinned with delicate care, framing a face that looked both the same and completely new.

Salma looked at Amina. Then she looked down at the bouquet in her hands. She realized, in that moment, that she was standing exactly where everyone assumed a woman wanted to be: at the center of attention, at the doorway to a new life, flowers in hand, cameras ready. But this wasn’t her doorway. It was Amina’s.

Salma took a deep breath. Then, without a word, she placed the bouquet in Amina’s hands. Salma watched her go, surrounded by family, by cameras, by noise. For the first time, she understood that this story had never really been about who got married first, or to whom.

It was about something simpler and harder. Who gets to choose?

Anifa Alonto 

Sa isang malayong lupain, sa isa sa Pat a Pangampong a Ranao (Apat na Estado ng Ranao), nakatira ang isang bae labi (prinsesa) na kilala sa buong lupain dahil sa kanyang natatanging pagkatao at walang katulad na kagandahan. Dahil siya ay nag-iisang anak na babae ng Sultan ng Mala a Bayabao (na matatagpuan sa Estado ng Bayabao), hindi lamang sinuman ang maaaring humingi ng kanyang kamay. Nais ng Sultan ang pinakamabuting kabyak para sa kanyang pinakamamahal na anak na babae na nasa hustong gulang, kaya tinipon niya ang mga lokal na datu (tradisyonal na mga pinuno) at matatanda sa lupain para sa pinakamatinding paraan upang makahanap ng karapat-dapat na asawa para sa bae labi.

Ang pulong ay tumagal ng ilang araw na may iba’t ibang mga mungkahi mula sa mga naroroon. Sa ikatlong araw ay sa wakas ay nakabuo sila ng isang pinagkasunduan. Ang lahat ng mga karapat-dapat na anak ng iba pang mga sultan sa loob ng Pat a Pangampong a Ranao ay iimbitahan sa Mala a Bayabao upang ang Sultan at ang mga lokal na datu ay masaksi ang karapatdapat para sa kamay ng bae labi.

Isang anunsyo ang ibinigay sa lahat ng mga makaharing bahay sa Ranao. Ang mga interesadong anak ng mga sultan ay kailangang makarating sa Mala a Bayabao sa loob ng sampung araw kung saan sila ay sasalubungin sa pasukang daan ng Mala a Bayabao ng isang espesyal na grupo ng mga lokal na mandirigma upang samahan sila sa torogan(tradisyonal na bahay ng Meranaw) ng Sultan. Ang iba pang mga kondisyon ay, kailangan nilang maglakbay nang walang kasama at kailangan nilang magdala ng isang mamahaling regalo para sa bae labi.

Dumating ang araw at matagumpay na dumating ang apat na kahali-halina na datu, mga anak ng mga sultan, mula sa iba’t ibang makaharing bahay ng Pat a Pangampong a Ranao at nakikilala sa kanilang natatanging kopya (sumbrero) at galanteng kasuotan. Dumating ang balita na may sampu pang datu ang bumalik sa kani-kanilang lupain, hindi nakayanan ang nakakapagod na paglalakbay nang walang kasama at tulong ng isang utusan.

Malugod na tinanggap ng munting grupo ng mga iginagalang na lokal na mandirigma ang apat na datu at hiniling na magpahinga muna sila bago tumuloy sa torogan ng Sultan, na kalahating araw pa ang layo sa paglalakad. Ang mga lokal na mandirigma ay naghanda ng isang simpleng pagkain at ang mga datu ay pinaupo sa kanila ng punong mandirigma. Tatlo sa mga datu ang tumanggi na kumuha ng anumang pagkain sa piling ng mga mandirigma. Pinilit nilang pagsilbihan sila nang hiwalay at sa mga kapwa nilang datu lamang. Walang pag-aalinlangan ay pinagbigyan ang kanilang kahilingan.

Nang sumapit ang tanghali, tinanong ng pinunong mandirigma kung nais ng mga datu na huminto para sa dhuhr(pagdarasal sa tanghali) bago magpatuloy sa kanilang paglalakbay. Karamihan ay tumugon sa sang-ayon. Ngunit matapos malaman na medyo malayo ang batis kung saan sila maghuhugas, biglang may mga dumaing ng pagod mula sa mga datu. Isa lamang sa mga datu ang sumama sa mga mandirigma para sa paglilinis at sumama sa kanila sa panalangin.

Pagkatapos ng dhuhr, nagpatuloy ang mga datu sakay ng kabayo sa kanilang paglalakbay. Maririnig ang usapan sa pagitan ng mga datu. Ibinahagi nila kung gaano sila kahanga-hanga sa napakalawak na lupain ng Mala a Bayabao, ang masaganang taniman nito, mga kawan ng mga hayop, at ang marilag nitong tanawin sa lawa at sa mga nakapaligid na bundok nito. Maaari pa ngang sabihin ng isa na tila sila ay nanirahan sa ideya ng pagiging palagiang maninirahan sa lupain.

Nang palapit na sila sa torogan, nakita nila ang isang ginang na makasuot ng maruming kasuotan na hirap na hirap bitbitin ang isang sako ng bigas sa kanyang likod. Halos kaagad na bumaba ang isa sa mga datu sa kanyang kabayo at nagpatuloy sa paglipat ng sako sa likod ng kanyang kabayo. Sa kabila ng pagpupumilit ng ginang na hindi nangangailangan ng tulong, naninindigan ang datu. Tinanong niya ang ginang, na patuloy na nakatingin sa baba at hindi sinasalubong ang tingin ng datu, kung saan ito patungo. Ang ginang ay nag-aalangan na isiniwalat na siya ay pupunta sa torogan ng Sultan. Natuwa ang datu ng marinig ito at sinabi sa kanya na mabuti dahil parehas din pala sila ng pupuntahan.

Nang matanaw na ang marilag na torogan, at makikita mula sa bintana ng torogan ang grupo ng mga mandirigma at datu, biglang napuno ng tunog ng kulintang (tradisyunal na instrumentong gong) at debaka (tambol) ang paligid. Para sa mga datu, ito ang pinakamalaking torogan na kanilang nakita at ang pinakamasalimuot na inukit na mga panolong(dulong sinag) na kanilang nakita. Humanga sila sa karilagan ng torogan ng Sultan.

Habang ang mga datu ay isinasama ng mga mandirigma sa isang marikit na  langit-langitan na may magagandang pinalamutian na talam (mababang mesa) na inilatag sa sahig na may banig, hindi nila maiwasang makaramdam ng kagyat na gutom mula sa mabangong amoy ng pagkain na pumupuno sa bawat talam. Pinaupo sila habang naghihintay sa pagdating ng Sultan. Patuloy na tumugtog ang musika sa kapaligiran ngunit sa pagkakataong ito ay sinasabayan ng tradisyonal na sayaw ng kapagapir (sayaw na gamit ang pamaypay) ng magagaling na babaeng mananayaw.

Malugod na tinanggap ng Sultan ang apat na datu nang may ganoong kahusayan sa pagsasalita na angkop lamang sa isang sultan. Ipinahayag niya ang kanyang pasasalamat at pagpapahalaga sa kanilang pagkadalo at pagtanggap sa kanyang imbitasyon. Binigyang-diin ng Sultan na ang kanilang lahi at kayamanan ay sapat na para maging karapat-dapat sa kanyang anak na babae. Patuloy niyang sinabi na kahit na ang mga katangiang ito ay maaaring sapat na para sa ibang mga ama, ito ay hindi para sa kanyang minamahal na prinsesa.

Inihayag ng Sultan na sinadya niyang maglakbay ang mga datu nang walang mga utusan mula sa kanilang lupang pinagmulan upang makita kung gaano sila sapat sa sarili. Sumunod, gusto niyang makita kung sino sa kanila ang nagpakita ng kababaang-loob, kaya ang dahilan ng paghiling sa kanila na makisalo sa pagkain sa mga mandirigma. Bilang isang Moslem kailangan niyang sundin ang pagdarasal ng dhuhr, na nagbigay sa kanya ng pagkakataong makita kung sino sa kanila ang matatag sa pagsunod sa kanilang mga panalangin. Ang huling pagsubaybay ay ang ginang na may dalang isang sako ng bigas. Pagkatapos sa sandaling iyon tumayo ang makapigil-hiningang bae labi.

Ipinakilala niya ang kanyang sarili gamit ang pinaka banayad na mga salita at pinakamahinang tono habang tinatakpan ang kanyang bibig ayon sa idinidikta ng tradisyon. Ipinahayag niya ang kanyang pasasalamat sa datu na tumulong sa kanya sa pagdadala ng sako ng bigas at ibinunyag niya na siya ang tanging anak ng Sultan, ang ikakasal sa datu na pipiliin. Ito at ang iba pang pagkakabunyag ay lalong nagpasindak sa mga datu.

Muling nagsalita ang Sultan. Hiniling niya sa bawat isa sa mga datu na ilabas ang kanyang hiniling sa bawat isa sa kanila na dalhin, isang mamahaling regalo para sa bae labi.

Ang unang datu ay naglabas ng isang maningning na gintong pulseras. Ipinaliwanag niya na ito ay mula sa koleksyon ng alahas ng kanyang ina at kung siya ang papipiliin, marami pa siyang maibibigay dito bukod sa iba pang kayamanan.

Ang ikatlong datu ay nagpakita ng salsilah (talaangkanan) bilang kanyang regalo. Sinabi niya na sa lahat ng mga karapat-dapat na anak ng mga sultan sa Pat a Pangampong a Ranao, siya ay nagmula sa pinakamakapangyarihan at kilalang angkan. Kung papipiliin, iginiit niya na mas makakapagbigay siya ng katatagan sa Mala a Bayabao.

Ang pang-apat at huling datu ay may hawak na isang bagay na natatakpan ng napakarilag na landap (magarang malong ng mga Meranaw). Sinabi niya na ito ang pinakamatanda at pinakamahalagang pag-aari ng kanyang pamilya. Sa loob ay isang Koran (banal na libro ng mga Moslem) na tiyak na nakakita na ng maraming siglo. Sinabi niya na nais niya at ng kanyang mga ninuno na ipagpatuloy ang isang angkan na may takot sa Diyos at mag-lilingkod para kay Allah. Siya ay umaasa na tanggapin ang kanyang munting regalo ng isang babaeng may parehong mga prinsipyo sa buhay.

Ang Sultan ay tumayo at sinabi, “Sa pamamagitan ng mga regalo na inyong dinala, malinaw na malinaw sa akin kung sino ang pinaka-karapat-dapat sa aking minamahal na prinsesa. Pinili ko ang datu na pinakamahusay na nagpakita ng mga katangian ng isang Moslem: kaya ang sarili; mapagpakumbaba; banal; at matulungin.”

Ipinaliwanag pa ng Sultan na si Propeta Muhammad (sumakanya nawa ang kapayapaan) ay nagsasaad na kung ang isang lalaki na ang relihiyon at pagkatao ay nagbibigay-kasiyahan sa iyo, at nag-aalok ng kasal, dapat siyang tanggapin (Sunan Al-Tirmidhi, 1084). Dahil dito, at sa pagsang-ayon ng bae labi, tatanggapin ng Sultan ang alok na pagpapakasal ng nag-iisang datu na nakapasa sa lahat ng limang pagsubok.

Ang bae labi at ang datu ay ikinasal sa pinakasimpleng seremonya ngunit tinamasa ang kadakilaan ng pamamahala sa malalawak na lupain sa kapayapaan at kasaganaan, na ginagabayan ng pinakamamahaling regalo na ibinigay ng datu sa bae labi: ang Koran.

Pangwakas na tala:

Ang manunulat ay kumuha ng inspirasyon sa mga kwentong bayan ng Meranaw na laging nagbibigay ng boses at kahalagahan sa mga kababaihan sa kanilang mga salaysay. Sinisikap din ng kwento na bigyang-diin ang mga katangiang hinihikayat ni Propeta Muhammad (sumakanya nawa ang kapayapaan) na hanapin ng mga Moslem sa isang magiging asawa. Nais din ng manunukat na magbigay-pugay sa kanyang mga ninuno mula sa angkan ng kanyang ama na nagmula sa Mala a Bayabao at ipakilala ang impluwensya ng Islam sa pananaw, saloobin, at pag-uugali ng mga Meranaw.

The Datu’s Precious Gift

In a faraway land, in one of the Pat a Pangampong a Ranao (Four States of Ranao), lived a bae labi (princess) who was known throughout the land for her exceptional character and unparalleled beauty. As she is the only daughter of the Sultan of Mala a Bayabao (found in the State of Bayabao), not just anyone could ask for her hand in marriage. The Sultan wanted the finest partner for his precious daughter who has come of age, so he had gathered the local datus (traditional leaders) and elders in the land for the best possible way to find a suitable husband.

The meeting took days with various suggestions from those present. On the third day they were finally able to come up with a consensus.  All eligible sons of other sultans within the Pat a Pangampong a Ranao would be invited to Mala a Bayabao so that the Sultan and the local datus could personally engage with the potential contenders for the hand of the bae labi.

An announcement was handed to all the royal houses in Ranao. Interested sons of sultans had to arrive at Mala a Bayabao within ten days where they will be met at the entry road to Mala a Bayabao by a special entourage of local warriors to accompany them to the torogan (traditional Meranaw house) of the Sultan. The other conditions were, they had to travel without company and they had to bring one precious gift for the bae labi.

The day came and four charming datus, sons of sultans, from the different royal houses of the Pat a Pangampong a Ranao and distinguished by their unique kopya (hat) and gallant attires, arrived successfully. News came that ten other datus had returned to their respective lands, not being able to survive the grueling travel without the company and help of a servant.

The small entourage of esteemed local warriors welcomed the four datus and requested them to take a short rest before continuing to the torogan of the Sultan, which was still half a day away by foot.  The local warriors prepared a simple meal and the datus were asked by the head warrior to be seated with them. Three of the datus refused to take any food in the company of the warriors. They insisted on being served separately and only among their fellow datus. Without hesitation their request was granted.

As noon came, the head warrior asked if the datus would like to make a stop for dhuhr (noon prayer) before proceeding with their travel. Most responded in the affirmative. But after learning that the stream where they would make ablution was quite distant, suddenly there were complaints of weariness from the datus.  Only one of the datus went with the warriors for cleansing and joined them in prayer after.

Following dhuhr, the datus proceeded by horse on their journey.  Small talk between and among the datus could be overheard.  They shared how awed they were by the immense land of Mala a Bayabao, its abundant plantation, herds of animals, and its majestic view of the lake and its surrounding mountains. One could even say that they appeared to be settled with the idea of being permanent residents of the land.

As the entourage neared the torogan, they saw a lady dressed shabbily carrying a sack of rice on her back with difficulty. Almost immediately one of the datus got off his horse and proceeded to transfer the sack onto the back of his stallion.  Despite the lady’s insistence in needing no help, the datu was adamant.  He asked the lady, who continued to look down and not meet the gaze of the datu, where she was heading. The lady hesitantly disclosed that she was going to the torogan of the Sultan. The datu was pleased to hear this and told her that it was to both their convenience as they had a common destination.

When the majestic torogan was of sight, and the entourage of warriors and the datus could be seen from the window of the torogan, sudden sounds of the kulintang (traditional gong instrument) and the debaka (drums) melodically filled the surroundings.  For the datus, it was the biggest torogan they had ever seen and the most intricately carved panolong (end beams) they have laid eyes on. They were impressed by the magnificence of the Sultan’s torogan.

As the datus were escorted by the warriors into a beautiful canopy with lovely decorated talam (low table) laid on matted floors, they could not help but feel immediate hunger from the aromatic scent of food that filled each talam. They were asked to be seated while waiting for the arrival of the Sultan. Music continued to be played in the background but this time accompanied by the traditional dance of kapagapir (fan dance) by graceful female dancers.

As they were being entertained, their eyes became riveted to the arrival of the most captivating bae labi they have ever laid sight on, accompanied by someone who looked familiar. They all soon realized that it was the head warrior of the entourage that received them, but this time looking very regal.  To their utter bewilderment, he was introduced to the datus as the Sultan of Mala a Bayabao.

He welcomed the four datus with such eloquence befitting only of a sultan.  He expressed his gratitude and appreciation for their presence and acceptance of his invitation. The Sultan emphasized that their lineage and wealth alone made them all suitable partners for his daughter.  He continued to say that although these qualities may be suffice for other fathers, it is not for his beloved princess.

The Sultan unveiled that he purposefully wanted the datus to travel without servants from their land of origin to see how self-sufficient they were. Next, he wanted to see who among them displayed humility, thus the reason for asking them to share a meal with the warriors. As a Muslim he had to observe the dhuhr prayer, which gave him an opportunity to see who among them were steadfast in keeping with their prayers.  The last observation came with the lady carrying a sack of rice. Then right at that moment, the breathtaking bae labi stood up.

She introduced herself using the most gentle of words and softest of tones while covering her mouth as what tradition dictates. She expressed her gratitude to the datu who assisted her in carrying the sack of rice and revealed that she is actually the daughter of the Sultan, the one to be married to the datu that will be chosen. This and the other revelations stunned the datus even more.

The Sultan spoke again. He asked for each of the datus to bring forth what he requested from each of them to bring, a precious gift for the bae labi.

The first datu brought forth a bedazzling gold bracelet. He explained that it was from the jewelry collection of his mother and that if he is chosen, he would have more to give to her among other riches.

The second datu said he himself is the precious gift to the bae labi, as he is the most handsome man in all of the Pat a Pangampong a Ranao, and that together, they can have beautiful offspring.

The third datu presented a salsilah (genealogy) as his gift.  He said that among all the eligible sons of sultans in the Pat a Pangampong a Ranao, he comes from the most powerful and well-known lineage. If chosen, he asserts that he can bring more stability to Mala a Bayabao.

The fourth and last datu had in hand something covered in a gorgeous landap (Meranaw garment). He said it is the oldest and most precious possession of his family.  Inside was a Koran that has surely seen many centuries. He said that it is his wish and that of his ancestors’ to continue a lineage of God-fearing servants of Allah and that he hopes his gift will be accepted by a lady whose values are the same.

The Sultan stood and said, “By the gifts that you have brought, it has been made lucidly clear to me who is the most deserving of my beloved princess. I have chosen the datu who exemplified best the qualities of a Muslim: self-sufficient; humble; pious; and helpful.”

The Sultan further explained that Prophet Muhammad (peace be upon him) states that if a man whose religion and character satisfies you and proposes marriage, he should be accepted (Sunan Al-Tirmidhi, 1084). It is for this reason, with the consent of the bae labi, that he will accept the offer of marriage of the only datu who passed all the five tests.

The bae labi and the datu were married in the simplest of ceremonies but enjoyed the grandeur of governing vast lands in peace and prosperity, guided by the most precious gift given to the bae labi by the datu many odd years ago: the Koran.

 End note:

The writer took inspiration from the Meranaw folk stories which always gave voice and significance to women in their narratives. With this story she also wanted to pay homage to her ancestors from her paternal side who come from Mala a Bayabao and bring to the forefront as well the influence Islam had on the perception, attitude, and ways of Meranaws.

Almayrah Tiburon

Alam ko ang direksyon ng aking mga paa kahit pa masakit sa balat ang tindi ng araw habang naglalakad. Wari’y patay ang hangin. Natatanaw ko na ang eskwelahang paglilipatan ko kay Coby habang hila-hila ko siya. Dinala ako rito ng sama ng loob at ang tanging dala sa araw na ito ay ang determinasyong makakatapos ng pag-aaral ang anak ko kahit pa ang totoo’y nasa Preschool pa lamang siya. Hindi ko alam kung bakit ganito ang nararamdaman ko, marahil nagmaratabat ako. Hindi ko kasi aakalaing may titser na gaya ng titser ng anak ko.

Bilang guro, gagawin ko ang lahat upang hubugin ang isipan at pagkatao ng mga mag-aaral. Naniniwala ako sa kanilang kakayahan at kinabukasan, tinitiyak na may access sila sa magagandang oportunidad, at hindi ko sila huhusgahan. Malaki ang aking responsibilidad sa kanilang tagumpay. Bumalik sa akin ang araw-araw na hinahatid-sundo ko ang anak ko, na lagi akong excited sa kanyang pagpasok. Mahirap mang isakatuparan ang aking misyon – pagsabayin ang maging ina at titser sa kolehiyo ngunit kailangan dahil alam kong walang ina na hindi kakayanin ang lahat para sa kanyang mga anak, gayundin na walang titser na susuko para sa kanilang mga mag-aaral.

Habang nagmamaneho at nakaupo ang bata’y kung ano-ano ang iniisip kong pangarap sa kanya kasama na ring umiikot sa isip ko kung ano ang magiging gusto niya paglaki.

Tuwing wala akong pasok at consultation hours ay sumasaglit ako sa eskwelahan nila, nasa labas ako ng klasrum gaya ng ibang magulang na nandoon, na kung sakaling kakailanganin ako ng titser niya ay nasa labas ako, at pagbukas ng pinto ay ako ang unang makita ng bata.

“Ipaulit na lamang po natin ang anak ninyo sa Junior Kinder (JK) dahil hindi kinakaya ng bata ang Senior Kinder (SK),” wika ni Teacher Mariam sa akin.

Nagulat ako sa sinabi niya pero pinakinggan ko siya. Inasikaso ko sa Registrar’s Office ang lahat upang makabalik ang bata sa JK. Hindi ko sinabi ang tunay na dahilan at ang paliwanag ko’y ako ang may gusto para hindi mahirapan ang bata.

“Sir, kung pwede po sanang sa titser pa rin manatili ang bata para hindi po siya malito. May tutor po kasi siya sa ibang klasrum tuwing lunch time. Kung iba na naman po ang magiging titser niya sa JK ay baka maguluhan po siya kung saan-saan siya klasrum dinadala,” ang mahaba kong paliwanag sa lalaking nasa harap ko.

Gawa ng pandemya’y napilitan ang gobyernong magkaroon ng module class na kung saan may mga mag-aaral na walang natutunan gaya ng kasalukuyang sitwasyon ni Coby. Nakita ng pamahalaan ang malaking epekto nito sa mag-aaral kaya nag-face-to-face classes ang bansa.

Masaya akong umuwi dahil nagawa ko ang gusto ng titser ni Coby at hindi na rin siguro mahirap ang mga lessons sa JK. Pagdating namin ng bahay ay agad binuksan ni Coby ang kanyang bag, kinuha ang lapis at notbuk at guhit nang guhit ng kung ano-ano. Mahilig gumuhit ang bata, nakakarami siya ng papel. Ito rin ang panahon para itsek ko ang kanyang lessons. Natatawa ako sa mga iginuguhit niya; mga tao, puno, shark, octopus, bridge.

“Coby, Anak, ano ito?”

Masaya niyang ikinuwento sa akin ang mga iyon, grabe ang imahinasyon niya at sa edad niyang limang taon ay ang galing niya sa kanyang ginagawa. Naisip ko tuloy si titser Mariam. Siguro tama ang kanyang desisyon dahil nag-aalala siya sa bata. Naalaala ko tuloy nong minsang hindi ko nasundo ang bata.

May miting ako ngayong araw, si Abdul nama’y hindi maganda ang pakiramdam kaya hindi nag-opisina. Dahil sa dami ng pinag-usapan sa miting at mga planong gawain ay lumagpas kami ng alas singko ng hapon samantalang nawala sa isip na sunduin si Coby kaninang alas tres.

Dali-dali akong umuwi upang itsek ang bata sa bahay bago tingnan siya sa kanyang eskwelahan. Pagbukas ko ng pinto’y nakita si Abdul sa sofa, si Coby at ang dalawang bunso na naglalaro. Napanatag ako at niyakap ang mga bata.

“Lagpas na ang oras na pagsundo kay Coby, nag-alala ako kaya sinundo ko siya kahit pa medyo nanlalabo ang mga mata ko dahil sa sakit ng ulo at marahil dahil na rin sa lagnat. Yung isang staff nila doon ay ipinagmaneho ako nang mapansing hindi maganda ang pakiramdam ko,” agad na winika ng asawa ko sa akin.

“Pasensya na,” ang tanging salitang lumabas sa bibig ko.

“Pagdating ko doon ay hindi umalis ang titser ni Coby dahil hindi pa raw nasundo ang bata. Hindi raw niya ito kayang iwan kahit pa malayo ang uuwian niya,” dugtong pa nito. Sa paliwanag ni Abdul ay nagpapasalamat ang loob ko, na pagpalain ang titser sa kanyang ginawa at sana patuloy na maging mabuti at patuloy ang pag-iintindi sa mga maliliit na mga bata. Gayundin na nagpapasalamat ako sa kabutihan ni Abdul.

Nasa kulturang Meranaw ang parental marriage. Natakot ako noon ngunit hindi ako nahirapang mahalin si Abdul, at ramdam ko rin ngayon ang buo niyang pagmamahal sa akin at sa mga bata. Hindi man kami nagkakilala o naging magkaibigan pero sa araw ng kasal namin ay nangako ako sa sarili na lagi-lagi ang aking pang-unawa at paggalang, na ipapakilala ang pagkalinga at pagdamay, na bubuo ng pangarap at tahanang puno ng pag-asa at kaligayahan. At tunay na hindi lamang namin binuklod ang aming bangsa kundi nagsama kami bilang panghambuhay na kasunduan.

Pitong taon na kami at may tatlong supling, si Coby na limang taong gulang, si Zainal na mahigit dalawang taong gulang. At si Sophia na isang taong gulang. Sa aming pagsasama, wala akong maalaalang naging mabigat na problema. Kung meron ma’y madaling nareresolba.

“Kung maganda sana ang pakiramdam ko’y hindi na ako magsasalita. Yung mga ganito’y hindi dapat nakakalimutan.” Ang paalaala ni Abdul. Hindi na ako tumugon at patuloy na nakikinig sa kanya.

Matapos naming maghapunan ay pinatulog ko ang mga bata. Gusto ko sanang pag-usapan ang nangyari kanina pero minabuti kong pagpahingain si Abdul. Nagising ako hatinggabi. Hinila ni Abdul ang kumot. Namaluktot sa pagkakahiga. Hinaplos ko ang kanyang noo. Mataas ang lagnat. Bumilis ang tibok ng puso ko. Dali-dali kong kinuha ang thermometer. Inayos ko at inilagay sa kanyang kili-kili. Ilang saglit pa’y tumunog ito. 38.6 Celsius. Nataranta akong kumuha ng gamot. Pinainom ko siya. Nananalangin na hindi siya nagka-COVID. Ilang saglit pa’y narinig ko ang malalakas niyang hilik.

Kinaumagahan. Inihanda ko ang plangganang may mainit na tubig, pinagtuob ko ang aking asawa at matapos ang ilang minuto’y umupo siyang basang-basa ng pawis. Nagpakulo ako ng luya at katas ng kalamansi at ipinainom sa kanya.

“Ordinaryong trangkaso lang ito. Salamat ko kasisiyapangka raken. Mahal na mahal kita,” wika niya. Niyakap ko siya nang buong higpit bilang pagpapadama ng pagmamahal at marahil ay paghingi na rin ng tawad sa nangyari kahapon.

“Paglaki nila,” nakatingin ako sa mga batang himbing na himbing sa pagtulog, “Ano’ng gusto mong maging ng mga anak mo?”

“Kahit na ano basta yung gusto nila na makakabuti sa kanila.”

“Saan mo sila gustong magkolehiyo?”

“Ayaw kong malayo sila sa atin kasi mahirap silang gabayan kapag ganun.”

“Ako rin, okey na rin dito sa MSU – Marawi sila mag-aral. Marami rin namang pumapasa rito sa board exam at nagta-top pa. Bukod doon ay malamig ang klima rito.”

“Hindi lang din yun kundi ayaw kong makalimot sila sa kanilang sariling kultura at relihiyon. Sa panahon ngayon ay kailangan lalong gabayan ang mga bata. Hindi naman sa ayaw natin silang maging masaya, na ayaw natin silang mag-explore pero gusto kong lagi nila tayong nakikita at nakokonsulta. Nalampasan nating dalawa ang Marawi siege at kahit na ano pa mang mangyari ay malalampasan din natin basta magkakasama tayong lahat.” Ang mahabang paliwanag ni Abdul. Masaya akong pinag-uusapan naming mag-asawa ang tungkol sa mga bata.

Kinabukasan, hinatid ko si Coby sa eskwelahan nila at umalis na agad dahil may klase rin ako sa pamantasang tinuturuan. Hindi ko alam pero tila kinakabahan ako ng araw na iyon. Pagkatapos na pagkatapos ng klase ko sa hapon ay pumunta agad sa eskwelahan ng anak ko.

Habang hinihintay mabuksan ang pinto ng klasrum ay narinig kong malakas ang boses ng titser sa loob na tinawag ang anak ko’t pinauupo. Kinabahan ako. “Ano ang nangyari? Anong ginawa ni Coby? Bakit napalakas ang boses ni Titser Mariam? Nagtatakbo na naman ba ang bata? “Anong kakulitan ang ginawa?” Ang mga tanong sa isip ko. Sa ilang saglit pa’y nabuksan ang pinto. Hinintay ng titser na makalabas ang lahat at kinausap ako sa loob, na makulit daw ang bata, ang gusto ay paglalaro lang, at nagpaiyak ng kaklase.

“Titser din po ako at alam po natin na hindi lahat ng klase natin ay perpekto, na nagkakataon na may makulit sa kanila, at hamon po sa atin yun bilang isang titser. Aminado po akong makulit at malikot ang anak ko pero huwag po sana nating hayaan na isara ang puso natin sa bawat mag-aaral, huwag po natin silang sukuan,” ang mahaba kong mga salita sa kanya.

Gabi. Habang nakahiga kami ng mga bata ay kinausap ko ang kuya nila.

“Coby, Anak, don’t push anyone and don’t run inside the classroom, okay?”

“Okay,” sabay tango.

“Don’t be naughty and always listen to your teacher, okay?”

“Okay.”

“Huwag umihi sa pants. Tell to your teacher na pupunta ka sa CR, okay?”

“Okay. I love you, Ina.”

Niyakap ko siya nang buong higpit bago nakatulog ang bata. Samantalang ako’y hindi nakatulog nang maayos ng gabing iyon. Patuloy sa isip ko si Coby at ang kanyang eskwelahan kahit pa nang kinabukasang ihatid siya. Katatapos lang ng klase ko ng hapong iyon at papunta sa opisina. Biglang tumunog ang phone ko.

“Puntahan niyo po ang anak ninyo kasi umihi po siya sa pants at sobra na pong nagkukulit dito, wala po kaming matapos dahil sa kanya,” ang text ng titser ni Coby.

Halos lumipad ang sasakyan ko papunta sa eskwelahan ng bata. Pagbukas ng pinto ay nakita ko ang anak ko at patakbo siyang lumapit sa akin.

“I love you, Ina!” Agad akong niyakap na tila naghahanap ng kakampi. Dali-dali niyang kinuha ang kanyang sapatos.

“Let’s go home, Ina!” Ang kanyang pamimilit habang hila-hila niya ako. Pinaghahalikan ko siya upang iparamdam na nandito ako.

“Ma’am, ilipat niyo po ang bata dahil hindi po namin kaya ang kanyang kakulitan. Hindi po dahil sa umihi siya pero yung ugali po niya,” wika niya na tila pasan niya ang daigdig dahil sa anak ko. “Ginagawa po namin ang lahat sa mga bata. Yung iba po, isang buwan ay nagbabago pero yung anak ninyo’y mahigit isang buwan na siya rito pero ganun pa rin po siya,” dugtong pa.

“I love you, Teacher Mariam.” Niyakap niya ang titser niya at lumapit din sa kanilang teacher aid, “I love you, Teacher Farrah.” Sabay paalam sa kanila. Ito ang kinagawian niyang gawin sa mga titser niya bago umuwi.

Pag-uwi namin ay hindi ako nagsasalita. Sobrang lungkot ko. Ang alam ko, hindi dapat sumusuko ang mga titser sa kahit sinong mag-aaral nila. Kung alam ko lang na susukuan ng titser na iyon ang bata ay hindi ko na pina-repeat o di kaya’y hindi na nakiusap sa Registrar’s Office para manatili ang anak ko sa kanya. Hindi mawawala at magpapapigil sa kakulitan niya kung ipa-repeat siya sa JK dahil kung talagang makulit siya ay makulit siya sa JK man siya o sa SK, na dapat may gawin ang titser para kung hindi man matigil ang kakulitan ng bata ay ma-minimize.

“May problema ba?” Tanong ni Abdul sa akin pagdating niya mula opisina.

Kinuwento ko sa asawa ko ang lahat.

“Ilipat mo na lang. Maghanap tayo ng eskwelahan para kay Coby. Hayaan mo na,” niyakap niya ako at hindi ko inaasahang mapahagulgol.

Naalaala ko pa isang araw nang sunduin ko si Coby. Pagbukas ng pinto’y excited akong makita ang anak ko at makinig sa kanyang mga kwento. Natupad din kasi ang pangarap kong eskwelahan para sa kanya at ipinagmamalaki kong dito siya nag-aaral.

“Ma’am, pasok po muna kayo,” ang sabi ni Teacher Farrah habang itinuro sa akin si Coby na umiiyak katabi ni Teacher Mariam.

Agad akong lumapit at nanghina nang makita ang bukol at pasa ng bata sa kanang mukha. Ang sabi ng dalawang titser ay nadapa raw ang bata at isang oras nang umiiyak.

“Titser, hayaan niyo na po, tatahan din po ito. Ganito naman po talaga ang isang bata, hindi po ba? Kailangan lang pong habaan natin ang pasensya sa kanila.” Naging panatag ang titser marahil dahil takot na baka magalit ako dahil hindi nila nabantayan ang bata.

Mahigit isang buwan na’y hindi ko alam kung bakit hindi pa rin nawawala ang pasa at ang bukol. Nang huling araw ni Coby sa eskwelahang iyon ay may pasa siya sa kaliwang kamay na tila kinurot. Ito marahil ang dahilan at nagtulak sa akin upang maghanap ng ibang eskwelahan niya. Yung bukol at pasa sa mukha ay baka nga nadapa pero yung pasa sa kamay ay halatang kinurot.

“Good afternoon po. Gusto ko po sanang ipa-transfer dito ang anak ko,” sabay abot sa prinsipal ang dala kong mga dokumento. “May slots pa po ba,” dugtong ko.

“Ma’am, ipa-diagnostic test pa po natin ang anak ninyo para ma-assess po natin ang bata,” wika ng prinsipal.

“Okey po, wala pong problema kasi matalino naman po ang bata. Pwede ko po siyang kunin sa bahay ngayon at dalhin dito.”

Habang binabagtas ang kalsadang pauwi sa amin ay naalaala ko nang ipinagbubuntis ko si Coby sa panahon ng gyera sa Marawi noong 2017.

Walang araw na hindi minasdan, hinaplos at pinakiramdaman ang tiyan. Ang bawat galaw niya  sa sinapupunan ay ninanamnam ko. Gustung-gusto ko tuwing gumagalaw siya dahil doon ko natitiyak na buhay at masaya rin siya. Nag-iingat ako sa bawat pagkain na isinusubo. Ipinaparinig ang boses ko bago matulog at gayun din tuwing paggising. Hindi ko alam kung naririnig niya ang bomba’t putukan sa paligid pero alam kong mas naririnig niya ang bawat tibok ng puso ko na nagsasabing “mahal na mahal ko siya.” At ang bawat pag-iingat ko sa paglalakad ay siya niyang duyan upang makarelaks at makatulog. Sa saglit na maiidlip ay biglang babagsak ang bomba sa hatinggabi at panay ang panalangin na baka magkamali ang bomba’t sa bahay bumagsak kasabay na nayayanig ang mga bintanang tila ibig kumawala sa kanyang kinalalagyan.

Bumalik ako mula sa aking pagninilay. Narito na’t natatanaw ang eskwelahang paglilipatan ko sa aking anak. Maliit ang eskwelahang ito sa dating pinapasukan ng bata, pati ang klasrum ay halos kalahati sa dati niyang klasrum. Maliit din ang playground. Ang importante ay nakita ko sa magiging titser niya na may tiyaga at dedikasyon sa kanyang trabaho.

Naging maayos naman ang exam ni Coby at inasiko na ang mga babayaran sa Cashier’s office. Kumuha na rin ako ng magiging tutor ng bata. Sa loob ko, habang pauwi kami’y maging maayos sana ang kalagayan niya sa nilipatang eskwelahan, na masaya na rin ang titser sa dating eskwelahan niya dahil nabunutan ng tinik, na pasalamat siya dahil inisip ko ang magiging kalagayan ng kanyang pamilya lalo na ang mga anak niya kung sakaling matatanggal siya sa trabaho.

Tiningnan ko ang anak ko habang hawak niya ang kanyang lapis, patuloy siya sa kanyang pagguguhit. Iguguhit niya ang pangarap niya at hindi ko hahayaan na ang pangarap na iyon ay manatiling pangarap lamang.

At tila nga ginuhit ng tadhana ang lahat ayon sa kanyang mga pangarap. Lumipas ang mga taon, at ang batang minsang iniyakan ko sa labas ng silid-aralan ay ngayo’y patuloy na nagbibigay ng karangalan—Top 2 noong nagtapos sa Senior Kinder, Top 3 sa Grade 1, at kasama sa Top 5 ngayong Grade 2.

Ngunit higit sa mga medalya, ang pinakamasarap pakinggan ay ang tawa niya—ang tawang minsang napalitan ng iyak at takot.

Isang hapon, nadatnan ko siyang tahimik sa lamesa, hawak ang kanyang lumang lapis. Sa harap niya ay guhit ng tulay, mga dike, at ilog na hindi na umaapaw. Sa ilalim ay nakasulat: “So the people won’t drown again.”

Umupo ako sa tabi niya. “Coby,” tanong ko, “why do you always draw bridges?”

Tumingala siya, payapa at tiyak ang mga mata.

“Because, Ina,” aniya, “you told me never to stop drawing my dreams. So, I’m building the bridge that will take me there.”

Hindi ko napigilang mapangiti at mapaluha. Sa bawat guhit ng kanyang lapis ay nabubura ang lahat ng sakit ng nakaraan.

Sa likuran namin ay tumakbo si Zainal, may hawak na laruan.

“Kuya, look! I built a bridge too!” sigaw niya habang itinapat sa mesa ang mga pinagdugtong na laruang kahoy.

Sumabay namang tumawa si Sophia, yakap-yakap ang lumang teddy bear.

“Kuya Coby draw! Me, I color!” sabi niya habang inaabot ang krayola.

Ngumiti si Coby. “See, Ina? We’re all builders here.”

Pumasok si Abdul, pagod ngunit may dalang mga plano mula sa proyekto sa flood control ng DPWH. “So, engineer Coby,” biro niya, “are you teaching your brother and sister how to build bridges, too?”

“Yes, Ama!” mabilis na sagot ni Coby. “We’re going to build bridges everywhere—so people can always come home.”

Natawa si Abdul at umupo sa tabi niya. “Remember, anak,” wika niya, “real bridges are not only made of cement. They’re built with honesty… and love.”

“Like you, Ama?” tanong ni Coby.

“Yes,” sagot niya, sabay sulyap sa akin, “and like your Ina—who built the first bridge for all of you, with her courage and her faith.”

Tahimik akong napaluha. Hinawakan ko ang kamay nilang tatlo.

“Coby, Zainal, Sophia,” sabi ko, “when you grow up, remember this: no flood, no storm, and no failure can ever drown a heart that knows how to love and believe.”

Tumingin sa akin si Coby at ngumiti.

“I will remember, Ina. And when I grow up, I’ll build bigger bridges… so no one will ever be left behind.”

Natawa si Zainal. “Me too, Ina! I’ll build the strongest bridge!”

At sabay sigaw ni Sophia, “And I’ll color the sky!”

Sa gabing iyon, habang pinagmamasdan ko silang magkakapatid na mahimbing sa pagtulog, naramdaman ko ang katahimikan ng puso kong matagal ding napagod.

Ang lapis na minsang ginamit ko upang isulat ang pangalan ni Coby sa enrollment form, ay siya ring lapis na ngayon ay humahawak sa pangarap naming lahat—isang lapis na ngayo’y pinapasa sa kamay ng tatlong batang natutong mangarap nang may puso.

At sa bawat guhit ng lapis ni Coby, ni Zainal, at ni Sophia, naririnig ko ang bulong ng Allah sa puso ko: “You did well. You believed when no one else did.”

At doon ko napagtanto—ang mga tulay ay hindi lang gawa sa bakal at bato. Ang pinakamatibay na tulay ay iyong iginuhit ng isang ina, isang ama, at tatlong batang naniwalang kaya nilang baguhin ang mundo…sa pamamagitan ng isang lapis.