Guian Dayang

I
Pagkatapos ng Aking Unang Libing

Sa unang mga linggo,
Ang tanging ingay ay lagitik ng yelo
Na gumuguhit sa dingding ng aking hukay.
Minsan, iniisip kong baka ginuguhitan ako
Ng isang batang hindi pa ipinapanganak—
Gumuguhit ng mapa kung saan ako natutulog,
O di kaya’y ng guhit ng isang ilog
Na matagal nang tuyo.

Natuto akong magbilang ng araw
Sa pag-init at paglamig ng aking mga daliri.
Natuto akong sukatin ang buwan
Sa pagitan ng dalawang pagsabog sa malayo.
At sa bawat tunog na iyon,
May kasunod na mabigat na halimuyak
—kalawang, abo, at sariwang dugo—
Na bumababa hanggang sa butas na ito.

May mga araw na nakikita ko
Ang isang sinag ng liwanag
Na dumaraan sa pagitan ng mga tabla sa ibabaw,
Parang mata ng isang nilalang na
Pinagmamasdan lang ako.
Hinahabol ko iyon gamit ang dila,
Pinapaitim ng laway ang yelo,
At tinutunaw sa bibig hanggang maging tubig.

Minsan, dumaan ang mga halimaw sa himpapawid.
Hindi ko sila nakita, pero narinig ko ang
Pamumulaklak ng hangin sa bawat pag-ikot ng propeller,
At ang mga talon ng putok
Na sumisilip sa pagitan ng ulap.
Naramdaman ko ang lupa na huminga,
At sa paghinga nito, may kasamang hiyaw—
Hindi na mahalaga kung sa bata o matanda.

Pagkaraan, nagdilim ang ibabaw.
Wala nang sigaw, wala nang yabag.
Ang natira na lang ay ang amoy:
Mga bagong punit na laman,
Mga ugat na kinalas sa lupa,
Mga butong kumakaskas sa isa’t isa.
Hinaplos ko ang kahoy sa paligid ko—
Malamig, magaspang, parang balat
Ng mga bangkay na nakapatong sa ibabaw.

Sa mga panaginip ko, bumababa ang Diyos.
Pero wala siyang mukha, wala siyang kamay.
Para lang siyang liwanag na hindi makalapit,
Na parang natatakot na madungisan
Ng putik at dugo.
Minsan, iniisip kong baka hindi siya Diyos,
Baka siya’y isa ring sundalo
Na hindi makahanap ng daan pauwi.

Lumipas ang maraming panahon.
Narinig ko ang tugtog ng isang martsa—
Mabagal, malamlam,
Mula sa mga trompa sa malayong lungsod.
May nagsabi, tapos na raw ang digmaan.
Pero sa ilalim, hindi natatapos ang mga tunog:
Ang patak ng tubig mula sa kisame,
Ang himig ng aking sariling hininga,
At ang mahina ngunit malinaw na
Paglagitik ng aking dibdib,
Parang relo na hindi marunong huminto.

Kung ito ang tinatawag nilang kapayapaan,
Baka mas mabuti nang manatili rito—
Kung saan walang mga mata
Na magtatala kung paano ka namatay,
Kung saan ang mundo ay wala nang hugis,
At ang tanging direksiyon ay pababa.

a

a

II
Ìgem

Sa isang dulo ng katahimikan
may matandang kamay
na parang ugat ng punong matibay —
tahimik na lumilok ng landas
gamit ang sinulid
Sa bawat hiblang kanyang hinahabi
may mundong tumatangging malimot.

Hindi ito basta paglikha
Ito’y isang panata
Sa kanyang mga daliri
may dasal na hindi binibigkas —
nakasilid sa pagitan ng hibla,
nakapulupot sa dulo ng kulay.

Kaya ang igêm ay hindi lamang banig.
Ito ang mga pangalang
hindi naisama sa aklat,
mga kuwentong hindi isinulat
kundi marahang tinahi
sa ilalim ng ilaw na kumukurap.

At bawat habi ay kasaysayan —hindi ginugunita
kundi muling panghinga
Kayumanggi ang lupa
na matagal nang nakikinig.
Pula ang alaala
ng mga gabing hindi natulog ang bayan.
Bughaw ang tubig
na patuloy na kumakalinga
kahit paulit-ulit ang paglimot.

Ang kanyang mga kamay ay tulay.
Sa pagitan ng noon at ngayon,
iginuguhit niya ang panahon
hindi gamit ang tinta
kundi ng sinulid
At sa bawat pagliko ng hibla,
may aral na marahang sumusulpot
na kahit ang babae ay marunong magbantay
ng apoy ng isang bayan.

Sa mga mata ni Estelita,
ang igêm ay anyo ng kanyang lupang minana —
isang mundong unti-unting tinatakpan ng ingay,
ngunit sa bawat banig may tinig na maririnig pa rin,
Narito kami.
Buhay pa kami.
Kaya siya’y hindi lang manlilikha
Tagapangalaga siya ng mga alaalang ayaw mag—patupi.

Estelita.
Hindi lang siya pangalan.
Siya ang igêm
na hindi kailanman matutupi —
sapagkat sa kanyang mga kamay,
ang bawat hibla ay panata,
ang bawat banig ay bayan.

a

a

III
Walang Paalam

Bukas
Ang pinto
Sarado
Ang usapan

Mabango
Ang hangin
Mapait
Ang gabi

Tuwid
Ang daan
Likô-likô
Ang loob

Mabilis
Ang mga hakbang
Mabagal
Ang tibok

Mainit
Ang kape
Malamig
Ang titig

Buô
Ang tinapay
Durog
Ang damdamin

Umuulan
Sa labas
Tuyo
Ang mata

Mabigat
Ang ula
Magaan
Ang katawan

Makulimlim
Ang langit
Maliwanag
Ang katotohanan

Puno
Ang bag
Wala
Nang dahilan

a

a

IV.
Bantay

May batang marunong
magpatahan
kahit siya mismo
ay inaantok pa.

Sa kaliwang balikat
nakasandal ang mas maliit,
init na hiniram
sa katawan niyang payat.
Hindi siya tinatawag
na ina.
Hindi rin ate
kapag may bisita.

Ngunit kabisado niya
ang oras ng gatas,
ang timpla ng iyak,
ang bigat ng katahimikan
kapag biglang tumigil
ang pag-ungol sa duyan.

Sa umaga,
habang ang ibang bata
ay nagbibilang ng pahina
sa silid-aralan,

siya’y nagbibilang
ng minuto
sa pagitan ng tulog
at gising.

May mga laruan
na hindi kanya
ang ingay.
May mga kwento
na hindi niya
masikmurang pakinggan.
At kapag napatahan na
ang batang karga niya,
sandali siyang tumitingin
sa bintana ng bahay sa tabi ng sapa —

parang may inaalalang
dapat sana
siya ang inaalagaan.

Pero tatawag na naman
ang maliit.
Muli,
iaayos niya ang buhat,
hihimasin ang likod,
at marahang sasabihin:

“Nandito lang.”
Na para bang
kaya niyang punuin
ang puwang
na hindi naman
dapat sa kanya.

a

a

V.
Ang Mahal ng Butil

Ang butil sa merkado
Ay mahal.
Bawat kutsara’y may presyo,
Bawat sako’y may kwenta.

Habang sa palayan,
Ay mura.
Wala nang bago,
Nakaumang ang lupa
Sa init ng araw,
Sa pawis ng kamay
Na hindi sinusukat ng salapi.

Ang paa ng magsasaka
Ay punong-puno ng alikabok,
Ang mga palad
Ay may marka ng taon ng pagtitiis.
Ngunit walang nagbibilang
Ng bawat hibla ng pawis na iyon.

Sa hapon,
May batang nagbibilang
Ng butil sa sako.
Maraming mata
Ang nakatingin sa lupa,
Maraming kamay
Ang naghihintay sa gatas ng lupa.

Ang merkado’y sumisigaw:
“Bayaran mo, bayaran mo.”
Ang palayan ay tahimik,
Ngunit sa bawat hangin
Ay may kwento ng pagtitiis,
Ng pasensya,
Ng buhay na lumalaban
Kahit walang kwenta sa papel.

At kapag gabi na,
Ang sako ng bigas ay nananatili
Sa silong ng bahay ng magsasaka.
Butil-butil, tila alaala ng alaalang pinapaalala
Na ang tunay na yaman
Ay hindi laging nasusukat
Sa presyo ng merkado.

Ang butil ay mahal sa mata ng tao,
Ngunit sa kamay ng lupa
Ay mura,
At ang mas masakit, kinabukasan o sa susunod na araw,
Ang nagtatanim ay biglang hahandusay sa lupang tinataniman,
Ngayon ang nagtatanim ay siya na ang itatanim.

HUSTISYA.