Gamson Jr Mawallil Quijano

“Putli’..! Uwa, Putli’…! Sarang na ba in pag-atal mu yan! Malayu’ pa in panaun ta!”

“Putli’..! Uwa, Putli’…! Tama na ang paglalagay ng kolorete sa iyong mukha. Malayo pa ang lalakarin natin,” sigaw ni Intan kay Putli’, na naghihintay sa labas ng kanilang bahay.

Maaga pa lamang, pangkaraniwan nang ginagawa nina Putli’ at Intan ang maglakad mula sa kanilang tahanan patungo sa eskwelahan. Habang magkahawak-kamay, marahan silang kumakanta at minsa’y nagtatawanan sa kanilang mga kuwento. Magkaklase ang dalawa sa parehong paaralan na pinapasukan sa kanilang bayan.

Habang naglalakad ang dalawa, sinabi ni Intan kay Putli’, “Putli’, doon na tayo dumaan sa harap ng bahay ni Babu’ Mussa’. Nais ko lamang mamitas ng dahon ng sulasi na tanim ni Babu’. Gumaganda kasi ang aking pakiramdam kapag naaamoy ko ang taglay nitong halimuyak—nakagiginhawa ng pakiramdam.”

Si Putli’ ay lumaki sa pag-aaruga ng kanyang Babu’ Agi’, na pinsang-buo ng kanyang Ina’, sapagkat maliit pa lamang siya nang maging isang ulilang-lubos. Wala ring kapatid ang kanyang Ina’ at Ama’. Habang nasa sinapupunan pa si Putli’ ay namatay na ang kanyang Ama’, na isang mangingisda.

Isang gabi, habang pumapalaot ang kanyang Ama’, naabutan ito ng napakalakas na bagyo, dahilan upang lumubog ang sinasakyan nitong maliit na bangka. Samantala, ang Ina’ naman ni Putli’ ay namatay nang maubusan ito ng dugo sa panganganak sa kanya.

Walang kapatid si Putli’. Lumaki siya kasama ang kanyang mga pinsan at mga kaibigang kapitbahay. Sa mga pinsan ni Putli’, si Intan ang naging pinakamalapit sa kanya. Dingding na gawa lamang sa tinadtad na kawayan ang naghihiwalay sa kanilang mga bahay na malapit sa dalampasigan.

Maayos ang pagpapalaki kay Putli’ ng kanyang Babu’ Agi’, isang tanyag na komadrona sa kanilang bayan. Minahal siya at itinuring na parang isang tunay na anak ng kanyang Babu’, na hindi na rin kailanman naisipang magkaroon pa ng sariling pamilya.

Si Intan ay pangatlong pinsan ni Putli’ dahil ang kanilang mga Ama’ ay pinsang makalawa. Kagaya ni Putli’, ulila na rin sa Ama’ si Intan. Magkasabay sa pangingisda ang kanilang mga Ama’ nang mangyari ang isang malagim na yugto ng kanilang buhay. Magkasabay na nalunod ang Ama’ ni Putli’ at ang Ama’ ni Intan dahil sa parehong pangyayari. Tatlong araw ang lumipas bago natagpuan ang palutang-lutang na mga bangkay ng kanilang mga Ama’—hindi agad natagpuan ang mga ito dahil sa napakalakas na alon at hangin noong mga panahong iyon.

Sina Putli’ at Intan ay parehong ipinanganak nang hindi nila nasilayan ang kanilang mga Ama’. Kagaya ng kanilang mga Ama’ na nagmamahalang magpinsan, lumaki sina Putli’ at Intan hindi lamang bilang matalik na magpinsan at magkaibigan; para na rin silang tunay na magkapatid. Simula noong sila’y mga batang musmos pa lamang, silang dalawa na halos ang palaging magkasama—sa paglalaro, pagkuha ng tubig sa balon, o pagligo sa dalampasigan.

Sa hirap at ginhawa ng bawat yugto ng kanilang buhay, nagdadamayan na sila.

Pagkaraan ng maraming alon na humampas at lumipas sa baybayin ng kanilang buhay, kapwa nagkaroon ng kani-kaniyang pamilya sina Putli’ at Intan. Magpipinsan ang kanilang mga napangasawa, at bawat isa sa kanila ay nabiyayaan ng mga supling. Gayunman, bagaman hindi na sila araw-araw na nagkakasama tulad noong sila’y mga dalaga pa lamang, nanatiling matatag ang kanilang pagkakaibigan at samahan. Madalas pa rin silang nagkikita, lalo na kapag nagkakasabay sa pagpunta sa palengke o tuwing may mahahalagang okasyon sa kanilang mga pamilya, sapagkat naninirahan pa rin sila sa iisang bayan.

Nang pumanaw ang Babu’ Agi’ ni Putli’ dahil sa bangungot, siya na ang pumalit sa mahalagang katungkulan ng kanyang Babu’ Agi’ bilang komadrona sa kanilang bayan. Si Putli’ kasi ang madalas na isinasama noon ng kanyang Babu’ sa tuwing kinukuha ito ng mga tao sa kanilang bayan upang magpaanak ng mga buntis o magsagawa ng mga ritwal na Islamiko para sa isang babaeng Muslima na yumao—tulad ng maingat at dalisay na paglilinis at pagpapaligo sa katawan nito, pagpapatuyo at paghahanda sa katawan, at pagbabalot sa yumao sa puting telang panlibing. Lubos na nahubog si Putli’ sa gawaing minana niya mula sa kanyang namayapang Babu’ Agi’.

Ang pagsasagawa naman ng Ṣalātul Janāzah, o dasal para sa yumao—panalangin para sa kapatawaran at habag ng Allâh sa namatay—gayundin ang paghatid sa katawan ng yumao sa kanyang huling hantungan at ang paglilibing dito, ay kadalasang ginagawa ng mga lalaking kaanak ng namatayan.

Walang pinipiling oras o panahon ang tungkulin ni Putli’. Kahit hatinggabi, malakas ang ulan, o natutulog pa siya, pinupuntahan siya sa kanyang munting tahanan ng mga taong nangangailangan ng kanyang serbisyo. Taos-pusong ginagampanan ni Putli’ ang tungkuling ipinamana sa kanya ng isang taong lubos na nagmahal at itinuring siyang parang tunay na anak—ang kanyang Babu’ Agi’.

Nasaksihan ni Putli’ kung gaano kamahal ng kanyang Babu’ ang pagiging komadrona sa kanilang bayan. Hindi na mabilang ang mga buntis na babae at bagong silang na sanggol na dumaan sa mga kamay ng kanyang Babu’ Agi’. Gayundin, bata man o matanda, maraming babaeng Muslima na pumanaw ang inihanda ng kanyang Babu’ ayon sa kanilang ritwal bago ihatid sa huling hantungan. Maraming pagkakataon na pagkatapos magpaanak ng isang buntis ang kanyang Babu’, tutungo naman ito agad sa bahay ng namatayan upang isagawa ang ritwal para sa isang babaeng Muslima na namayapa.

Katulad ng kanyang Babu’ Agi’, naging tanyag na komadrona rin si Putli’ sa kanilang bayan. Dahil sa taglay niyang husay sa pagpapaanak, may mga pagkakataong kinukuha na rin siya ng mga tao mula sa mga karatig-bayan upang humawak ng panganganak.

Bukod sa pagpapaanak at pagsasagawa ng mga ritwal na Islamiko para sa mga babaeng Muslim na yumao, kilala rin si Putli’ sa kanyang kakayahan sa paghihilot. Pinaniniwalaan din ng marami na mayroon siyang angking galing sa paggagamot sa mga taong sinasabing nasapian ng masasamang espiritu o jinn. Ginagawa niya ito sa pamamagitan ng pagbigkas ng mga talata mula sa Banal na Qur’ān sa tubig na ipinaiinom o ipinanliligo sa mga maysakit at nasapian bilang bahagi ng kanilang pagpapagaling.

Sa mga malalayong lugar na pinupuntahan ni Putli’, katuwang at kanang-kamay niya ang kanyang pinsan at matalik na kaibigang si Intan sa pagsasagawa ng mga ritwal para sa mga babaeng Muslim na yumao. Si Intan ang karaniwang naghahanda ng mga kagamitang kinakailangan sa pagpapaligo sa yumao. Tinutulungan din niya si Putli’ sa paggugupit at paghahanda ng puting telang gagamitin sa pagbabalot sa katawan ng namatay matapos itong mapaliguan at mapatuyo.

Silang dalawa rin ang nagsasagawa ng maingat at dalisay na pagpapaligo sa katawan ng babaeng yumao. Dahil sa kanilang madalas na pagsasama, naging saksi si Intan sa husay at pag-iingat ni Putli’ sa kanyang gawain, lalo na sa pagpapaligo at pagbabalot sa mga babaeng namatay alinsunod sa mga alituntunin ng Islam. Dahil dito, lubos ang paghanga at pagtitiwala ni Intan sa kakayahan ng kanyang pinsan, na nagmana ng kaalaman at kasanayan mula sa kanilang minamahal na Babu’ Agi’.

Isang araw, habang naglalakad pauwi galing sa bahay ng namatayan sina Putli’ at Intan, bigla nilang napag-usapan kung paano kaya kung sila naman ang mamatay—sino ang magsasagawa ng ritwal na Islamiko ng pagpapaligo at pagbabalot sa kanilang sagradong katawan bago sila mailibing?

Sabi ni Intan kay Putli’, “Hubugin mo pa ako sa trabahong ito para, kung sakaling ikaw ang mauna sa akin, ako ang magsasagawa ng mga bagay na iyan sa iyo.”

Napatingin si Putli’ sa kanyang matalik na kaibigan at niyakap niya ito nang mahigpit.

“Maraming salamat, Intan. Masaya akong marinig mula sa iyo na kahit sa huling sandali ko rito sa mundo ay nariyan ka pa rin para sa akin.”

Ngunit sabi naman ni Intan kay Putli’, “Putli’, ipangako mo sa akin na kung sakali namang ako ang mauna sa iyo at mabalitaan mo ang aking pagpanaw sa mundong ito, kaagad kang umuwi kahit saan ka man at puntahan mo ako sa silid kung saan ako nakaratay. Ikaw lamang ang pinahihintulutan kong magsagawa ng pagpapaligo at pagbabalot sa aking malamig na katawan, Putli’.”

Sagot ni Putli’ kay Intan, “Kung ipahihintulot ni Allâh, pangako ko iyan, Intan.”

Nagpatuloy sa paglalakad ang dalawang magkaibigan hanggang sa hindi nila namalayang malapit na pala sila sa kani-kanilang mga tahanan.

Sa paglipas ng panahon, lalo pang tumibay ang pagkakaibigan nina Putli’ at Intan. Nagkaroon na rin ng kani-kanilang pamilya ang kanilang mga anak, at sila’y nagkaroon na rin ng mga apo. Apat ang anak ni Putli’, samantalang tatlo naman ang mga anak ni Intan.

Ang isa sa mga babaeng anak ni Putli’ ay nakatira na sa Bongao, Tawi-Tawi, dahil doon nagtatrabaho ang kanyang asawa bilang tagapangasiwa ng isang koprahan. Matagal nang napalayo si Putli’ sa kanyang anak na si Hanina, kaya minsan ay naikukuwento niya kay Intan kung gaano niya ito labis na nami-miss.

Tanging sa sulat na lamang siya nakababalita tungkol sa kalagayan ng kanyang anak at ng asawa nito. Limang taon nang kasal sina Hanina at ang kanyang asawa ngunit hindi pa rin sila nabibiyayaan ng anak. Sinabi ni Putli’ kay Intan na habang malakas pa siya ay nais niyang bisitahin sa Bongao ang kanyang anak at isasama niya si Intan upang makapamasyal na rin sila roon. Lubos naman ang pagkagalak ni Intan sa posibilidad na makapunta sa Bongao.

Isang araw, habang abalang nagluluto ng tanghalian sa kusina si Putli’, tinawag siya ng isa niyang apo dahil may bisita raw sila sa labas. Isang kamag-anak na kararating lamang mula sa Bongao ang nagtungo sa kanilang bahay upang ipaabot ang liham ni Hanina para sa kanyang Ina’ Putli’. Pagkaabot ng lalaki ng sulat kay Putli’, agad din itong nagpaalam dahil nagmamadali at mayroon pang mahalagang pupuntahan.

Agad na binuksan ni Putli’ nang may kagalakan ang sulat mula kay Hanina. Pagkabasa niya rito, bigla siyang napasigaw:

“Allâhu Akbar! Alhamdu Lillâh!”

Mangiyak-ngiyak siya sa tuwa. Matapos ang mahabang panahon ng paghihintay nina Hanina at ng kanyang asawa, sa wakas ay ipinagkaloob na rin sa kanila ng Dakilang Tagapaglikha ang magkaroon ng anak. Nais ni Hanina na sa pagsilang niya sa susunod na buwan ay naroon ang kanyang mahal na Ina’ Putli’.

Batid ni Putli’ na kailangan talaga niyang tumulak mula Jolo patungong Bongao upang suportahan ang kanyang anak sa pagsilang sa biyayang sanggol.

“Ako ang magiging komadrona mo, anak,” sabi ni Putli’ sa sarili.

Kinabukasan, parang isang matingkad na bahaghari sa tindi ng kanyang kasiyahan, nagtungo si Putli’ sa bahay ni Intan upang ibalita ang masayang balitang natanggap niya mula kay Hanina.

“Intan, maghanda ka na at matutuloy na ang ating pagpunta sa Bongao. Dapat naroon tayo sa araw ng panganganak ni Hanina. Samahan mo ako, ha,” masayang paanyaya ni Putli’ kay Intan.

Masayang-masaya si Intan dahil sa wakas ay magkakaanak na si Hanina. Makapapasyal na rin siya sa Bongao at makikita niyang muli ang pinakamamahal niyang pamangkin na si Hanina, na minsan din niyang inalagaan at tinulungang palakihin. Ubod ng galak sina Putli’ at Intan sa kanilang nalalapit na pagpunta sa Bongao.

Ngunit dalawang linggo bago ang kanilang pag-alis patungong Bongao ay biglang nagkasakit si Intan. Biglang nanamlay ang kanyang katawan at labas-masok din siya sa ospital. Labis itong ikinalungkot ng mga anak ni Intan at ng kanyang matalik na kaibigang si Putli’, lalo na at malapit na silang tumulak patungong Bongao.

Hindi maunawaan ni Intan ang kanyang karamdaman, at maging ang mga doktor sa kanilang bayan ay naninibago rin sa kakaibang sakit nito. Nag-aalala si Putli’ sa kalagayan ng kanyang matalik na kaibigan. Halos hindi niya ito kayang iwan, lalo na’t kakaiba ang kanyang sakit. Ngunit kailangan din siya ni Hanina sa Bongao, na inaasahang manganganak sa darating na linggo.

Halos mahati ang isip ni Putli’. Lalo siyang nalungkot sapagkat hindi na matutuloy ang plano nilang dalawa ni Intan na magpunta sa Bongao upang masaksihan ang panganganak ni Hanina.

Labis ang bigat sa damdamin ni Putli’ na iwan ang kanyang pinakamamahal at matalik na kaibigan, lalo na’t mayroon itong malubhang karamdaman. Ngunit hindi rin niya maaaring hindi puntahan si Hanina sa Bongao, lalo na’t ito ang magiging unang pagkakataon na magsisilang ng sanggol ang kanyang anak matapos ang mahabang panahon ng paghihintay.

Nagpaalam si Putli’ kay Intan.

“Akala ko pa naman masasamahan mo ako sa pagpunta sa Bongao, Intan. Akala ko tayong dalawa ang tutungo roon,” sabi ni Putli’.

“Huwag kang mag-alala. Hindi ako magtatagal doon sa Bongao, Intan. Kapag nakapanganak na si Hanina at maayos na siya, uuwi rin ako kaagad. Magpagaling ka, Intan. Kailangan, pagbalik ko rito sa Jolo, malakas na muli ang iyong katawan para matuloy natin ang plano nating magpunta sa Bongao,” dagdag ni Putli’.

“Mag-ingat ka, Putli’. Patawarin mo ako kung hindi kita masamahan sa pagpunta mo sa Bongao, ha. Gustuhin ko mang magkasabay tayo, hindi talaga kaya ng aking katawan. Ikumusta mo ako sa ating anak at ipaabot mo sa kanya ang aking kasiyahan na sa wakas ay magkakaanak na sila. Taimtim kong dasal na sana’y bigyan pa sila ng Allâh ng walang hanggang kaligayahan bilang mag-asawa,” pahayag ni Intan.

“Putli’, huwag mong kalimutan ang pangako mo sa akin, ha,” biro ni Intan habang mahigpit na nakahawak sa kamay ng kaibigan at lumuluha.

“Ano ka ba, Intan! Huwag ka ngang mag-isip ng kung ano-ano. Basta magpagaling ka at magkikita pa tayo pagkabalik ko. Pangako ko sa iyo na hindi ako magtatagal sa Bongao. Magpapasama na lamang ako sa aking apo; sakto namang bakasyon nila ngayon,” sabi ni Putli’.

Niyakap nang mahigpit ni Putli’ si Intan.

“Magpagaling ka, ha.”

Sumagot si Intan, “Marahil ito na ang huling pagkikita natin, Putli’, at marahil ito na rin ang huling mahigpit nating yakap, mahal kong kaibigan. Mag-ingat kayo.”

Nabalot ng kalungkutan ang kanilang paligid habang silang dalawa ay nag-iiyakan, pati na ang mga anak ni Intan. Umalis si Putli’ na kaybigat ng damdamin matapos makita ang kalagayan ng kanyang pinakamamahal na kaibigan. Patuloy ang agos ng mga luha nina Intan at Putli’.

Kinabukasan, maaga pa lamang ay nagtungo na sa pantalan ng Jolo sina Putli’ at ang kanyang apo dahil alas-diyes ng umaga ang alis ng barko patungong Bongao. Ngunit hindi didiretso sa Bongao ang barko sapagkat daraan muna ito sa Siasi upang maibaba ang ilang pasahero at maisakay naman ang mga tutungo sa Bongao.

Habang nasa itaas ng barko, hindi maikubli ni Putli’ ang labis na pag-aalala sa kalagayan ni Intan, lalo na’t napagtanto niyang kakaiba ang sakit na sinapit nito. Gayunpaman, taimtim na lamang niyang ipinagdasal na sana’y gumaling ito sa lalong madaling panahon.

Sa kabilang banda, labis naman ang kagalakan ni Putli’ na makita muli si Hanina sapagkat matagal na panahon silang hindi nagkikita. Sabik na rin siyang makita ang pinakahihintay niyang apo mula kay Hanina.

Matapos ang halos dalawampung oras na biyahe, sa wakas ay natanaw na ni Putli’ ang Bundok ng Bongao—hudyat na malapit na silang makarating. Matagal din ang biyahe dahil huminto pa nang ilang oras ang barko sa Siasi bago tumulak patungong Bongao.

Maaliwalas ang panahon. Malamig ang simoy ng hangin at hindi gaanong mainit. Hindi pa man nakahihinto sa daungang-dagat ng Bongao ang barko ay natatanaw na ang mga taong naghihintay upang sumundo sa mga pasahero.

Medyo nanibago si Putli’ dahil matagal-tagal na rin mula nang huli siyang makapunta sa Bongao. Nang papalapit na ang barko, naririnig na ang sigawan ng mga porter na handang sumakay upang magbuhat ng mga bagahe ng mga pasahero.

Hindi pa rin nakikita ni Putli’ ang kanyang manugang na siyang inaasahan niyang susundo sa kanila.

“Alam kaya nila na ngayong araw ang dating namin?” tanong ni Putli’ sa sarili. “Pero kung wala man kaming sundo, ayos lang naman. Medyo natatandaan ko pa rin ang daan papunta sa bahay ng aking anak. Sasakay na lang kami ng tricycle sa labasan at magtatanong-tanong.”

Habang pababa na ng barko sina Putli’ at ang kanyang apo, bigla niyang naalala si Intan.

“Kumusta na kaya si Intan? Sana’y gumaling na siya para sa pagbabalik ko rito ay makasama ko na siya. Wala sanang masamang nangyari sa kanya. Kung hindi lamang sana siya nagkasakit, sana magkasama kami ngayon dito sa Bongao,” pag-aalala ni Putli’.

Wala ngang sumundo sa pantalan kina Putli’ at sa kanyang apo dahil hindi naman alam ni Hanina na darating ang kanyang Ina’ Putli’ sa araw na iyon. Sumakay na lamang sila ng tricycle patungo sa bahay ng kanyang anak.

Habang sakay sila ng tricycle, namamanghang nakatitig sa Bundok ng Bongao ang apo ni Putli’.

“Ina’ māas, ang ganda pala ng Bongao. Parang may kakaiba rito—unang kita ko pa lamang ay magaan na sa loob ko ang lugar na ito,” sabi ng apo ni Putli’.

“Oo, maganda talaga ang Bongao. Noong unang panahon, bahagi pa ito ng pamahalaan ng Sultanato ng Sulu. Malawak ang sakop ng pamahalaan ng ating mga ninuno,” sagot ni Putli’ sa kanyang mausisang apo.

“Talaga po, Ina’ māas? Wow! Eh, bakit po ngayon ay hindi na?”

“Hay, sa susunod na kita kukuwentuhan, aking apo. Huwag muna ngayon. Medyo pagod pa tayo sa biyahe. Pakiramdam ko nasa ibabaw pa ako ng barko at nahihilo,” pabirong sagot ni Putli’.

Pagkaraan ng ilang minuto ay dumating na sina Putli’ at ang kanyang apo sa bahay ni Hanina. Pagkababa ng tricycle, natanaw agad ni Putli’ ang kanyang anak na babae na nakaupo sa lilim ng isang puno.

“Assalāmu ‘Alaykum, anak!” pasigaw na pagbati ni Putli’.

Nang makita siya ng kanyang Ina’, tumayo ito at napasigaw sa tuwa.

“Ina’! Ina’! Wa ‘Alaykumus-Salām! Salamat sa Allâh at nakarating ka, Ina’!” sigaw ni Hanina.

Paika-ika siyang lumakad habang nakahawak sa kanyang balakang, waring pinapasan ang bigat ng kanyang sinapupunan. Nang makalapit sa kanyang Ina’ Putli’, agad niya itong niyakap nang mahigpit na mahigpit.

Umiiyak sa tuwa si Hanina dahil sa wakas ay nagkita silang muli ng kanyang pinakamamahal na Ina’ matapos ang ilang taong pagkakahiwalay. Umiiyak din sa kagalakan si Putli’ habang hinahaplos ang tiyan ng anak. Sila’y nagyakapan at nag-iyakan na para bang wala nang bukas.

“Kaninong anak ang kasama mo, Ina’?” tanong ni Hanina.

“Anak iyan ng kapatid mong si Khalil,” sagot ni Putli’.

“Ang guwapo naman at manang-mana kay Kaka’ Khalil. Malaki ka na at ang guwapo mo, Utu’,” sabi ni Hanina sabay yakap sa kanyang pamangkin.

Pinapasok ni Hanina sa loob ng bahay ang kanyang napapagod na Ina’ at pamangkin.

“Pumasok na kayo, Ina’. Wala pa ang manugang mo; nasa trabaho pa siya. Mamayang hapon pa iyon makauuwi. Sakto, nakapagluto na ako. Ipaghahain ko muna kayo para makakain na tayo. Sigurado akong gutom na gutom na kayo, Ina’. Kung nalaman ko lamang sana na darating kayo ngayong araw ay sinundo ko na kayo sa pantalan,” wika ni Hanina.

Habang nasa hapag at kumakain sina Putli’, Hanina, at ang pamangkin nito, naikuwento ni Putli’ sa kanyang anak na sasama sana ang kanyang Babu’ Intan ngunit nagkasakit ito kaya hindi na nakasama.

Nagulat si Hanina nang malaman mula sa kanyang Ina’ na may malubhang karamdaman ang kanyang Babu’ Intan.

“Ina’, huwag ka sanang magugulat, ha. Noong nakaraang gabi, napanaginipan ko na pumanaw na si Babu’ Intan. Nag-alala nga ako,” kuwento ni Hanina.

Habang kumakain ay bigla na lamang pumatak ang luha ni Putli’ dahil sa ikinuwento ng kanyang anak.

“Palagi natin siyang ipagdasal na sana’y humaba pa ang kanyang buhay. Alam mo ba, nang malaman niyang magkakaanak ka na, labis ang kanyang tuwa para sa iyo, anak. Alam mo naman, ang Babu’ Intan mo ay parang pangalawang Ina’ mo na rin,” wika ni Putli’.

Hinawakan ni Hanina ang braso ng kanyang Ina’.

“In shā’ Allâh, Ina’. Pagagalingin siya ng Allâh. Huwag na po kayong mag-alala. Kumain kayo ni Utu’. Alam kong gutom na gutom kayo. Kung nalaman ko lamang sana talaga na darating kayo, nautusan ko ang manugang mo na bumili ng maayos na isda at gulay at naipagluto ko sana kayo ng masarap na ulam, Ina’,” saad ni Hanina.

“Ano ka ba naman? Para naman akong ibang tao sa iyo. Alam mo naman ako, kahit simpleng ulam ay ayos na sa akin. Kahit nga asin lamang ang ulam, masaya na ako—ang mahalaga ngayon ay nagkita tayong muli, anak. Sapat na iyon sa akin,” sagot ni Putli’.

Pagkaraan ng ilang araw ay nagsimula nang sumakit-sakit ang sinapupunan ni Hanina. Kinakabahan siya at natatakot. Mabuti na lamang at naroon ang kanyang komadronang Ina’ Putli’ upang palakasin ang kanyang loob. Tarantang-taranta naman ang asawa ni Hanina na tila ba siya ang manganganak—namumutla at pawis na pawis.

Ayaw ni Hanina na magpadala sa ospital upang doon manganak. Sapat na raw sa kanya na ang kanyang Ina’ ang maging komadrona niya.

Kasabay ng pagtawag sa pagdarasal para sa bukang-liwayway mula sa Masjid na malapit sa kanilang bahay, sa araw ng Biyernes, isinilang ni Hanina ang pinapangarap nilang anak ng kanyang asawa.

Tanging mga kamay ng kanyang mahal na Ina’ Putli’ ang umalalay sa kanyang panganganak. Naging magaan ang pagsilang ni Hanina at nagsilang siya ng isang malusog na sanggol na lalaki. Pinangalanan nila itong Mohammad. Taglay nito ang matangos na ilong at makakapal na kilay na lalo pang nagbigay-giliw sa kanyang anyo. Isa itong napakagandang biyayang ipinagkaloob sa kanila ng Allâh.

Labis ang saya nina Hanina at ng kanyang asawa, sapagkat ang mismong Ina’ Putli’ ang nagsilbing komadrona sa pagsilang ng kanilang panganay na anak.

Samantala, halos isang buwan na ring nasa Bongao si Putli’. Hindi pa niya maiwan ang kanyang anak, lalo na’t bagong panganak pa lamang ito. Gayunman, walang araw na hindi sumasagi sa kanyang isipan ang kanyang matalik na kaibigang si Intan.

Isang gabi, habang malakas ang pagbuhos ng ulan at humahampas ang hangin sa kanilang bahay, bigla na lamang nagising si Putli’. Tila narinig niya ang tinig ni Intan na tumatawag sa kanyang pangalan. Labis siyang nabalisa at nag-alala, sapagkat matagal na rin siyang walang natatanggap na balita tungkol sa kalagayan ng kanyang kaibigang may karamdaman.

Buong magdamag ay hindi na nakatulog si Putli’. Paulit-ulit niyang naririnig sa kanyang isipan ang tinig ni Intan—malungkot, mahina, at wari’y may nais ipabatid. Pakiramdam niya’y may mahalagang bagay na gustong sabihin ng kanyang kaibigan, bagay na hindi maipaliwanag ng kanyang isip ngunit mabigat na dinadala ng kanyang puso.

Makalipas ang ilang araw, nagpaalam na si Putli’ sa kanyang anak na si Hanina at sa kanyang manugang na babalik na sila sa Jolo. Tutal, maayos na rin naman ang kalagayan ni Hanina, at masigla at malusog din ang kanilang bagong silang na anak. Pinayagan din ang asawa ni Hanina na magbakasyon nang tatlong buwan upang may makasama si Hanina sa pag-aalaga sa kanilang sanggol.

Nakadalo pa si Putli’ sa ginanap na aqeeqa ng kanyang apong si Mohammad. Sa araw ng aqeeqa, may dumalong isang kamag-anak na kararating lamang mula sa Jolo. Habang sila’y nag-uusap, naikuwento nito kay Putli’ ang kalagayan ni Intan. Ayon dito, malubha na raw ang karamdaman ng kanyang matalik na kaibigan. Halos nababalot na umano ng mga pasa ang buong katawan nito at hirap na hirap na itong kumilos.

Labis na ikinalungkot ni Putli’ ang balitang kanyang narinig. Lalong bumigat ang kanyang dibdib nang maalala niya ang tinig ni Intan na wari’y tumatawag sa kanya noong gabing hindi siya makatulog. Hindi niya maiwasang mag-alala at magdasal na nawa’y pagkalooban pa ng Allâh ng kaginhawahan at lakas ang kanyang matalik na kaibigan.

Binilhan na ng asawa ni Hanina ng tiket sa barko ang kanyang biyenan at ang pamangkin ni Hanina para makabalik na sila sa bayan ng Jolo.

“Babalik na lamang ako rito kapag gumaling na ang iyong Babu’ Intan. Sasama iyon dito. Sabik din kayong makita, lalo na ngayong mayroon na siyang apo sa dating paslit lamang na inaalagaan niya,” sabi ni Putli’.

Malungkot man si Hanina dahil babalik na muli sa Jolo ang kanyang mahal na Ina’ at saglit lamang niya itong nakasama, nauunawaan niya naman ang sitwasyon nito. Malaki rin kasi ang papel na ginagampanan ng kanyang Ina’ sa kanilang bayan bilang komadrona. Kaya nagpapasalamat sina Hanina at ang kanyang asawa na nabigyan pa rin sila ng panahon ng kanilang Ina’ upang mapuntahan sa Bongao kahit punung-puno ito ng gawain.

Sa araw ng pag-alis ng barko patungong Jolo mula Bongao, inihatid ng mag-asawa, kasama ang sanggol na si Mohammad, sa pantalan sina Putli’ at ang kanyang apo.

Kagaya ng pagdating ni Putli’, naging mas emosyonal ang pagpapaalam ng mag-Ina’.

“Mag-ingat kayo palagi rito sa Bongao, anak. Huwag mong pabayaan ang sarili mo at ang aking apo na si Mohammad. Ikaw rin, Mansur, huwag mong pabayaan ang mag-Ina’ mo. Magmahalan kayo sa hirap at ginhawa, mga anak. Sumulat kayo palagi sa akin,” pamamaalam ni Putli’ habang hinahalikan ang kanyang apo.

Sa itaas ng barko, halos mabiyak ang damdamin ni Putli’. Nag-aalala siya para sa kanyang anak na kapapanganak pa lamang at lalo na sa kalagayan ng kanyang matalik na kaibigang si Intan. Sa mga sandaling iyon, tanging taimtim na pananalangin sa Allâh ang kanyang naging sandigan.

Habang unti-unting lumiliit sa kanyang paningin ang mga ilaw ng Bongao dahil sa papalayong paglalayag ng barko, hindi mapigilan ni Putli’ na balikan sa kanyang isipan ang gabing tila narinig niya ang malumanay na tinig ni Intan na tumatawag sa kanyang pangalan. Hanggang ngayon ay hindi niya maunawaan kung bakit nangyari iyon, ngunit lalo lamang nitong pinabigat ang kanyang pag-aalala.

Gayunman, pinilit niyang pakalmahin ang kanyang sarili. Niyaya na niya ang kanyang apo na maghapunan upang makapagpahinga na rin sila. Bahagya ring maalon ang dagat nang gabing iyon, at dama sa bawat pag-ugoy ng barko ang lakas ng mga alon na kanilang tinatahak.

“Bonamin..! Gagati’..! Junay..! Iyaman Iklug..! Mineral..! Biy na kaw, Babu’ Hja..! Mapasu’ pa in Junay iban Iyaman Iklug ta ini..!”

(“Bonamin..! Gagati’..! Junay..! Iyaman Iklug..! Mineral..! Bumili na po kayo, Babu’ Hja. Mainit-init pa po ang aming Junay at Iyaman Iklug!”)

Umalingawngaw sa itaas ng barkong nakadaong sa pantalan ng Siasi ang magkakasabay na sigaw ng mga nagtitinda habang naglilibot sila sa pagitan ng mga pasahero, tangay ang kani-kanilang paninda.

Katulad ng dati, dumaan muna sa Siasi ang barko mula Bongao bago ito tumulak patungong Jolo. Pagdating nila sa Siasi, matagal na naantala ang kanilang paglalakbay sapagkat kinailangang kumpunihin ang nasirang makina ng barko at tiyaking ligtas itong makapaglalayag muli.

Inip na inip na si Putli’ na makarating sa Jolo, ngunit wala siyang magawa kundi hintayin ang muling pag-alis ng barko. Habang tumatagal ang kanilang pamamalagi sa Siasi, lalo namang tumitindi ang kanyang pag-aalala para kay Intan. Tanging panalangin na lamang ang kanyang naging sandigan sa mga sandaling iyon.

Halos dalawang araw ang itinagal ng kanilang paglalakbay mula Bongao patungong Jolo. Habang nasa Siasi pa sila, bigla na lamang umugong sa himpapawid ang isang napakalakas na kulog.

Labis na nagulat si Putli’. Agad niyang itinaas ang kanyang paningin sa langit, ngunit wala naman siyang nakitang maitim na ulap. Hindi rin umuulan. Sa halip, tirik na tirik ang araw at maliwanag ang buong paligid.

Nanlaki ang kanyang mga mata.

Isang malamig na pangamba ang dumaloy sa kanyang katawan.

Hindi niya namalayang nabigkas niya ang pangalan ng kanyang kaibigan.

“Si Intan…”

Samantala, sa wakas ay nilisan na rin ng barko ang daungan ng Siasi at naglayag patungong bayan ng Jolo. Habang binabagtas nito ang dagat, hindi na namalayan ni Putli’ na siya’y nakatulog. Marahil ay dahil sa malamig at nakapapawing ihip ng hangin na pumapasok mula sa malaking bintanang malapit sa kanilang kinaroroonan.

Pagkalipas ng ilang oras, isa-isang nagsigisingan ang mga pasahero sapagkat wala nang isang oras at darating na sila sa pantalan ng Jolo. Unti-unti ring nabuhay ang sigla sa loob ng barko habang ang mga pasahero ay abala sa kani-kanilang paghahanda—may mga nagkakape, may nag-aayos ng kanilang mga pinaghigaan, at may mga nag-iimpake ng kanilang mga gamit.

Karaniwan, kapag malapit na sa Jolo, tanaw na tanaw na ni Putli’ ang Bundok ng Tumantangis—isang palatandaang malapit na silang makarating sa kanilang patutunguhan. Ngunit sa pagkakataong iyon, halos hindi niya matanaw ang bundok sapagkat natatakpan ito ng makakapal na ulap.

Hindi niya maipaliwanag kung bakit, ngunit tila may mabigat na damdaming sumagi sa kanyang puso, na para bang may malungkot na balitang naghihintay sa kanyang pagdating.

Bagaman masaya si Putli’ na malapit na silang dumaong sa pantalan ng Jolo, nananatiling nababalot ng lungkot ang kanyang damdamin. Nami-miss na niya ang kanyang anak at ang kanyang apong si Mohammad. Higit sa lahat, hindi mawala sa kanyang isip ang kalagayan ng kanyang matalik na kaibigang si Intan, na lalo pang nagdagdag sa bigat na kanyang nadarama.

Pagkababa ni Putli’ mula sa barko sa pantalan ng Jolo ay agad silang sumakay ng taraysikul patungo sa kanilang bahay. Habang sakay ng taraysikul, dama pa rin ni Putli’ ang lungkot na hindi niya maipaliwanag.

“Ano kaya ang nangyari? Bakit ganito na lamang ang lungkot at kaba na aking nararamdaman?” tanong ni Putli’ sa sarili.

Nang dumating sila sa kanilang bahay, nagulat ang kanyang anak na si Khalil at agad nitong hinalikan sa noo ang kanyang Ina’.

“Ina’, dumating ka na pala! Hindi ko man lamang kayo nasundo ng iyong apo.”

Agad namang binuhat ni Khalil papasok sa bahay ang mga bitbit na gamit ng kanyang Ina’ at anak.

“Kumusta naman ang inyong paglalakbay, Ina’? Kumusta si Hanina, si Mansur, at ang kanilang bagong silang na anak? Kayo po, Ina’? Kumusta naman kayo?” tanong ni Khalil.

“Alhamdu Lillâh, anak, maayos naman ako. Medyo pagod lamang sa biyahe. Mabuti rin naman ang kalagayan ng iyong kapatid at ng kanyang pamilya, lalo na ang kanilang bagong silang na sanggol. Ikaw naman, anak, kumusta ka? Ang iyong Babu’ Intan, ano na ang balita sa kanya?” tanong ni Putli’.

Biglang yumuko si Khalil bago nagsalita.

“Huwag po kayong mabibigla sa sasabihin ko, Ina’. Hindi na po ninyo naabutan si Babu’ Intan. Pumanaw na po siya kahapon lamang, Ina’.”

Napatigil si Putli’.

“Anong ibig mong sabihin, Khalil?” nanginginig na tanong niya.

“Wala na po si Babu’ Intan. Kahapon lamang po namin siya inihatid sa kanyang huling hantungan, Ina’,” malungkot na sagot ni Khalil.

Walang ibang naisagot si Putli’ kundi ang pagbigkas ng:

“Innā Lillāhi wa Innā Ilayhi Rāji‘ūn.”

At doon ay tuluyan nang bumigay ang kanyang damdamin. Umiyak siya na wari’y kalangitang bigla na lamang bumuhos sa lakas ng ulan matapos ang mahabang pagpipigil. Agad siyang niyakap ni Khalil.

“Intan… Intan… mahal kong Intan! Hindi mo man lamang ako hinintay. Hindi ko na nagawa ang ipinangako ko sa iyo, Intan. Mahal na mahal kita, Intan…” hagulgol ni Putli’.

Kasabay ng kanyang pag-iyak ay ang pagguho ng napakaraming alaala—mga alaalang nagsimula pa noong sila’y mga musmos, magkasamang lumaki, nagtawanan, nangarap, at humarap sa mga unos ng buhay. Sa pagpanaw ni Intan, tila isang bahagi ng puso ni Putli’ ang tuluyan na ring namayapa.

“Magsabar tayo, Ina’,” marahang sabi ni Khalil. “Hindi na talaga nakayanan ni Babu’ Intan ang kanyang karamdaman. Ikaw nga po ang madalas niyang bukambibig. Palagi ka niyang hinahanap at tinatawag. Pinapasabi rin niya sa iyo na mahal na mahal ka niya, Ina’.”

Lalong bumigat ang dibdib ni Putli’ nang marinig ang mga salitang iyon. Sa mga sandaling iyon, kinuha niya ang malaking lalagyan ng sari-saring biskwit na dala pa niya mula Bongao. Ipinasalubong sana niya iyon kay Intan bilang munting alaala ng kanilang pagkakaibigan at muli nilang pagkikita.

Bitbit ang kanyang pasalubong, nagpasama siya kay Khalil upang magtungo sa bahay ni Intan. Mabibigat ang kanyang mga hakbang habang tinatahak nila ang daang patungo roon. Sa bawat hakbang ay lalo niyang nadarama ang sakit ng katotohanang hindi na niya maaabutang buhay ang kanyang pinakamamahal na kaibigan.

Habang papasok pa lamang sila sa daanang patungo sa bahay ni Intan, napansin sila ng mga taong nakatayo sa labasan.

“Dumating ka na pala, Babu’ Putli’,” sabi ng isa sa kanila. “Hindi mo na naabutan si Babu’ Intan.”

Muling napuno ng luha ang mga mata ni Putli’. Wala siyang naisagot. Mahigpit lamang niyang niyakap ang lalagyan ng biskwit na nakalaan sana para kay Intan—isang pasalubong na hindi na nito kailanman matitikman.

Pagdating ni Putli’ sa bahay ni Intan, isang malakas na iyakan ang sumalubong sa kanya mula sa mga anak ng kanyang matalik na kaibigan. Pagkakita pa lamang sa kanya ay agad siyang niyakap ng mga ito.

“Babu’ Putli’, wala na si Ina’ Intan. Wala na ang iyong matalik na kaibigan. Hindi na niya nakayanan ang kanyang karamdaman,” umiiyak na sabi ng isa sa mga anak ni Intan.

Lalo pang humigpit ang yakap nito kay Putli’ habang patuloy na humahagulgol.

“Babu’ Putli’, noong mga huling sandali na siya’y napakahina na, palagi niyang binabanggit ang iyong pangalan. Madalas naming marinig na sinasabi niya, ‘Putli’… Putli’… ang pangako mo sa akin ay hindi mo na maisasakatuparan.’”

Napapikit si Putli’ habang tahimik na umaagos ang kanyang mga luha.

“Kanser sa dugo raw po ang naging sakit ni Ina’ Intan, ayon sa kanyang doktor,” dugtong pa ng anak nito.

Parang gumuho ang daigdig ni Putli’ nang marinig niya ang mga salitang iyon.

“Wala na tayong magagawa, mga anak ko—dumating na ang takdang oras para sa inyong mahal na Ina’. Siya’y bumalik na sa kanyang Dakilang Tagapaglikha. Habang ako’y nabubuhay, ako ang titindig sa inyo bilang ikalawang Ina’ ninyo,” malumanay na sagot ni Putli’.

“Maaari ba ninyo akong samahan na bisitahin ang libingan ng aking mahal na Intan?” pakiusap ni Putli’ sa mga anak ni Intan.

Sa oras na iyon ay nagtungo sila sa lugar kung saan nailibing si Intan. Nang makita ni Putli’ ang puntod ng kanyang pinakamamahal na Intan, patuloy ang pag-agos ng mga luha sa kanyang mga mata. Ipinagdasal niya na ipagkaloob ng Allâh ang kapatawaran at habag sa kanyang mahal na kaibigan.

Ngunit habang naroon sila sa puntod ni Intan, napansin ni Putli’ na may isang kakaibang malaking butas na hugis-bilog sa lupa kung saan inilibing si Intan. Nagtaka si Putli’ dahil alam niyang hindi magandang pangitain iyon. Marahil, kagaya niya, napansin din iyon ng mga anak ni Intan. Naroon din ang sepulturero na tila may gustong sabihin sa mga kamag-anak ni Intan ngunit pinipigilan na lamang ang sarili.

Makalipas ang ilang minuto ay niyaya na niyang umuwi ang mga anak ni Intan dahil tila dumidilim na rin ang langit sa ambon na waring susundan ng malakas na ulan.

Hindi pa man nakararating sa bahay sina Putli’, bumuhos na nga ang malakas na ulan—sinabayan pa ng kulog, kidlat, at malakas na hangin. Basang-basa sina Putli’ at ang kanyang mga kasama pagdating sa bahay.

Masyado nang pagod ang katawan ni Putli’ dahil kararating lamang nila ng kanyang apo mula Bongao. Nagdadalamhati rin siya sa pagpanaw ng kanyang mahal na kaibigang si Intan at sa katotohanang hindi man lamang niya ito naabutan.

Kung hindi lamang sana sila matagal na naantala sa Siasi dahil sa pagkasira ng barko, marahil ay nakarating sila sa Jolo noong nakaraang araw at naroon sana siya sa araw na pumanaw ang kanyang kaibigan. Nagawa sana niya ang pangako kay Intan—na siya ang magsasagawa ng pagpapaligo at pagbabalot sa katawan nito bago ito ilibing.

Halo-halo na ang nararamdaman ni Putli’ sa araw na iyon. Nami-miss na rin niya ang kanyang anak na si Hanina at ang apong si Mohammad sa Bongao.

Pagkarating nila sa bahay ay nagpahinga muna siya bago kumain ng tanghalian, kahit ilang oras na lamang ay hapunan na. Pagkatapos kumain ay nagsagawa siya ng pagdarasal. Plano niyang matulog nang maaga dahil pagod na pagod ang kanyang katawan, damdamin, at isipan.

Inabot na ng takipsilim ang sama ng panahon sa araw na iyon. Patuloy pa rin ang buhos ng malakas na ulan, na tila sumasabay sa pagdadalamhati ni Putli’ sa pagkamatay ni Intan.

Patay rin ang kanilang ilaw mula pa nang tanghali dahil may natumbang poste ng kuryente sa kanilang baryo dahil sa lakas ng hagupit ng hangin. Gayunman, wala pang alas-otso ng gabi ay nakatulog na si Putli’ katabi ang kanyang apo, na napagod na rin dahil sa kanilang biyahe.

Mag-aala-una na ng madaling-araw nang magising si Putli’ upang umihi. Patay pa rin ang kanilang ilaw. Tanging liwanag mula sa lampara ang nagsisilbing tanglaw niya.

Naisipan ni Putli’ na magsagawa ng boluntaryong pagdarasal sa hatinggabi. Nagsagawa siya ng paghuhugas para sa pagdarasal at ginawa ang Ṣalātut-Tahajjud. Taimtim niyang ipinagdasal si Intan.

Pagkatapos niyang magsalah ay naupo siya sa kanilang sala habang inaalala si Intan.

Pagkaraan ng ilang minuto, habang bitbit ang lampara at papasok na sana siyang muli sa kanyang silid upang matulog, bigla siyang nakarinig na tila may kumakatok sa kanilang pinto.

Nagulat siya at nagtaka.

Pinakinggan niya itong mabuti.

Katok ba iyon ng tao o hampas lamang ng pinto dahil sa malakas na hangin?

Tahol nang tahol ang mga aso sa labas ng kanilang bahay.

Kinabahan siya.

“Wala naman sigurong manganganak sa ganitong oras na mangangailangan ng aking serbisyo,” sabi ni Putli’ sa sarili.

Patuloy ang malumanay na pagkatok sa kanilang pinto na tila ba bukod-tanging siya lamang ang nakaririnig nito. Tumindig ang balahibo ni Putli’. Tila may kung anong puwersang nagtutulak sa kanya patungo sa pintuan upang pagbuksan ang kumakatok.

Dumungaw si Putli’ sa kanilang bintana.

Madilim sa labas habang patuloy pa ring umiiyak ang langit, sinasabayan ng malakas na hangin.

Kasabay ng pagkatok sa pintuan ay naamoy niya ang halimuyak ng sulasi.

Pagkatapos ay may narinig siyang tinig mula sa labas.

“Putli’… Putli’… Putli’…”

Nanginig sa takot si Putli’.

“Halimuyak ng sulasi… paborito ito ni Intan.”

“Lā ilāha illa Allâh!”

Nilakasan niya ang kanyang loob at binuksan ang pinto.

Pagkabukas ni Putli’ ng kanilang pinto, itinaas niya ang lampara upang tanglawan ang paligid.

At tumambad sa kanyang paningin si Intan.

Nakabalot ng puting tela ang buong katawan nito maliban sa mukha.

Umiiyak.

Hindi nakapagsalita si Putli’ sa kanyang nakita. Halos himatayin siya sa takot at pagkagulat.

“As-Salāmu ‘Alaykum, mahal kong Putli’,” sabi ni Intan. “Nakikiusap ako sa iyo. Isagawa mo muli sa akin ang tama at dalisay na paraan ng pagpapaligo at pagbabalot. Wala ka nang ako’y pumanaw. Ikaw lamang ang pinahihintulutan kong magsagawa sa akin ng mga bagay na iyan. Nakikiusap ako.”

Umiiyak si Intan habang nagmamakaawa sa kanyang kaibigan.

“Hindi ako matahimik sapagkat ang nagsagawa sa akin ng pagpapaligo ay hindi dalisay kagaya ng pagsasagawa mo. Pakiusap, Putli’. Nangako ka sa akin noong nabubuhay pa ako, hindi ba?”

Natakot si Putli’ sa kanyang nasaksihan. Gusto niyang sumigaw ngunit hindi niya magawa.

Bigla niyang isinara ang pinto ngunit pinigilan iyon ni Intan.

Nagpupumilit si Intan sa kanyang kahilingan kay Putli’.

Naghahalo ang habag at takot sa dibdib ni Putli’.

“Huwag kang matakot sa akin, Putli’. Oo, patay na ako at buhay ka pa. Hindi ba sanay ka namang humawak ng katawan ng patay? Hindi ba mahal na mahal mo ako?” pagmamakaawa ni Intan.

Wala nang nagawa si Putli’ kundi tuparin ang pakiusap ni Intan, sapagkat iyon ang kahilingan ng kanyang mahal na kaibigan.

Isa nang malamig na bangkay si Intan nang pumunta ito kay Putli’ nang gabing iyon upang hilinging muling paliguan ang kanyang sagradong katawan at balutin itong muli ng puting tela.

“Halika at pumasok ka, Intan. Doon natin gawin ang ritwal sa kusina sapagkat walang tao roon at maraming tubig,” sabi ni Putli’.

Nanginginig si Putli’ at halos hindi niya matingnan ang anyo ng kaibigang si Intan.

Pinahiga ni Putli’ sa malinis na trapal ang malamig na katawan ni Intan. Halos nababalutan na ng putik ang puting telang nakabalot dito.

Sinimulan ni Putli’ na tanggalin ang puting tela upang paliguan ang katawan ni Intan.

Habang pinapaliguan ni Putli’ si Intan, tahimik lamang itong nakahimlay na tila natutulog—wala nang imik o anumang salita. Tila isa lamang itong katawan ng namayapang tao na nagpapalinis at nagpapaligong muli sa mga kamay ng kanyang kaibigan.

Patuloy naman ang pag-agos ng luha sa mga mata ni Putli’ habang isinasagawa ang ritwal. Takot man siya, hindi niya akalaing maisasakatuparan pa rin niya kay Intan ang pangakong kapag ito ang naunang mamatay, siya ang magsasagawa ng pagpapaligo at pagbabalot dito.

Bago ginawa ni Putli’ ang pinakahuling pagbabanlaw sa katawan ni Intan, niyakap niya ito nang mahigpit na mahigpit.

“Saksi ang Allâh kung gaano kita kamahal, Intan. Kung may magagawa lamang ako upang dugtungan ang iyong buhay, gagawin ko, sapagkat nais pa kitang makasama sa mundong ito. Ngunit wala sa aking mga kamay ang mga bagay na iyan.

“Kahit ako’y nasa Bongao, walang araw na hindi ako nag-aalala sa kalagayan mo. Akala ko maaabutan pa kita nang buhay at mahaba pa ang oras ng ating pagsasama.

“Patawarin mo ako na wala ako rito sa tabi mo sa mga huling sandali ng buhay mo nang kailangan mo ako. Patawarin mo ako na hindi ako ang unang nakagawa sa iyo ng pagpapaligo at pagbabalot sa iyong sagradong katawan nang ikaw ay pumanaw.

“Sana’y ngayon ay matahimik ka na, aking minamahal na kaibigan.”

Humagulgol si Putli’ habang mahigpit na nakayakap kay Intan.

Pagkatapos niya itong banlawan ay maingat niyang pinatuyo ang katawan ni Intan at binalot itong muli sa puting tela.

Pagkatapos ay niyakap niya itong muli nang mahigpit at nanalangin sa Allâh na kahabagan at patawarin si Intan sa kanyang mga pagkukulang.

Inihatid ni Putli’ si Intan sa labas ng kanilang pinto.

Nagpaalam na si Intan sa kanyang pinakamamahal na kaibigan.

“Huwag mong pabayaan ang mga anak ko, Putli’. Ikaw ang magiging ikalawang Ina’ nila ngayong wala na ako. Salamat sa lahat. At lalong salamat dahil isinakatuparan mo pa rin ang iyong pangako sa akin, Putli’.”

Pagkaalis ni Intan, bumalik sa kanyang silid si Putli’.

Kinabukasan, dinalaw ni Putli’ ang puntod ni Intan.

Napansin niya na wala na ang malaking butas na hugis-bilog na nakita niya noong nakaraang araw. Maayos na ngayon ang lupa.

Ngunit may isa pang bagay na agad nakatawag sa kanyang pansin.

Sa gilid ng puntod ni Intan ay may isang magandang halaman na tumubo.

Lumapit si Putli’.

Nakilala niya iyon.

Sulasi.

Ang paboritong dahon ni Intan—ang dahong pinipitas nito noong mga bata pa lamang sila, habang magkasama silang naglalakad patungo sa eskwelahan.

Aisah Natangcop

Paramata Bantogen was resting on Talatakan a Wato in the middle of the sea when, all of a sudden, a nori named Sampiri Kagadongan appeared, flying gracefully near Lakongan Malipantaw. Bantogen was amazed by the sight of such a beautiful bird and thought that it might belong to a beautiful royal princess. Curious, he asked the nori about her queen and the kingdom from which she had come. However, the bird remained silent, leaving his questions unanswered.

The nori apologized for not answering him directly. Instead, she asked Bantogen about his name, his ruler, his homeland, and whether he had a sister. Believing that the bird might reveal her secrets in return, Bantogen politely answered her questions.

He introduced himself as Paramata Bantogen of Iliyan a Bembaran. He told the nori that Pasandalan a Morog was his king and that Princess Lawanen was his sister. After hearing his answers, Sampiri Kagadongan finally revealed that she came from Babalayan a Anonen, where Bolentay a Maginar was her queen.

The nori then warned Bantogen not to cross into that mysterious land. Anyone who dared to enter, she explained, would lose his name and eventually die. Instead of frightening Bantogen, however, the warning strengthened his desire to visit the place. Determined to see the beautiful princess, he asked the nori to describe the way to Babalayan a Anonen.

Sampiri Kagadongan explained that Bantogen would first have to pass through a valley with a dangerous, raging river. Beyond it lay a plain crossed by a deep stream. He would then encounter an overgrown path surrounded by enormous palm trees. As he approached the kingdom, he must also beware of the flowers growing on top of a huge rock, for they released a rare perfume capable of casting a powerful spell.

After giving these instructions, Sampiri Kagadongan flapped her wings, bade farewell to Bantogen, and flew away.

Prince Bantogen courageously began his journey. He eventually reached the valley and heard the rattling sound of the dangerous river. After crossing the deep stream, he encountered the tall palm trees described by the nori. Soon, he became trapped among them and could find no way to escape.

Realizing the danger, Bantogen called upon the tonong named Inaikat a Lonsan for help. Suddenly, a powerful wind swept through the area. Darkness covered the surroundings, and heavy rain lashed against the towering trees, opening a way for the prince to continue.

Bantogen quickened his pace until he reached a dreaded ring of enormous flames. Refusing to turn back, he made a tremendous flying leap over the great monolithic rock and escaped the blazing fire.

Beyond it, he reached a vast area covered with cogon grass, a mysterious place of perpetual daylight. For five long days, Bantogen remained trapped beneath the burning glare of the sun. There was neither a tree nor a bush to provide him with shade. He had only his shield to protect his forehead from the intense heat.

Exhausted and suffering, Bantogen called upon his own Pinatola i Kilid, a crocodile, and asked for rain to refresh him. He also requested Inodar a Magaog to bring him toward the vast seashore.

Suddenly, the surroundings changed. A curtain of darkness descended upon the land, followed by a shower of hailstones. Bantogen eventually arrived at enchanted waters where the rocks appeared like human heads, the gravel resembled human teeth, and the long seaweeds floating upon the water looked like the hair of the dead.

Still determined to continue, Bantogen searched for a way out. He made another tremendous leap toward Lakongan Mariyamat and turned to the left. There, he saw the huge Palaw a Polo Manggar beside a yellow sea with green waters, a mysterious place where witches were said to dwell.

Not long afterward, Bantogen reached an igang tree with enormous roots where giant crabs hid. He then arrived at Talatalak a Wato, a place used as a mortar for pounding flowers by the women of Babalayan a Anonen.

Bantogen carefully surveyed his surroundings but found no people and no beautifully painted torogan. The only thing before him was an ancient balete tree. Tired from his difficult journey, he rested beneath it and soon fell asleep.

While sleeping, Bantogen dreamed of a beautiful princess who warned him to leave immediately because he would be killed if he remained in Lakongan Mariyamat.

Bantogen suddenly awakened. To his surprise, five enormous crocodiles stood before him. They questioned him about his name, homeland, and ruler. Bantogen truthfully identified himself and answered their questions. Upon hearing his answers, the crocodiles moved aside and opened a path for him along the vast seashore.

As Bantogen continued walking, he saw what appeared to be the roofs of houses in the distance. When he came closer, however, he discovered that they were not houses at all but giant rocks. Once again, he realized that the tonongs were deceiving him.

After some time, a very old and unattractive woman appeared before him. She called Bantogen her sweetheart and offered him a betel-nut quid. Angered by her behavior, Bantogen glared at her and reached for his kampilan i pagerag.

Suddenly, darkness descended once more. When the darkness lifted, the old woman had disappeared. Bantogen realized that he had again been deceived by the tonongs.

Just then, Sampiri Kagadongan appeared and flew directly toward him. The nori told Bantogen that the time had finally come for him to visit the spacious lamin of her queen, Walain a Maginar of Babalayan a Anonen.

When Bantogen entered the palace, a little girl greeted him. She praised him for his extraordinary bravery and persistence, explaining that others who had dared to visit the palace had lost their lives.

Bantogen looked carefully at the little girl. Before his eyes, she suddenly transformed into a beautiful princess. After all the supernatural tricks he had encountered, Bantogen became cautious and called upon Diwata i Ndawan and Diwata Makapanton, asking them not to allow anyone to play more tricks on him.

Almost immediately, the mysterious princess disappeared.

Before Bantogen could climb the five steps leading farther into the lamin, another princess appeared and offered him slices of betel-nut quid. Bantogen was delighted by her beauty. However, the princess addressed him as her dear brother and declared that she was his sister. To emphasize her words, she held a sharp knife toward her own head.

Faced with her declaration, Bantogen finally accepted what she had said. The princess then invited him to proceed to the upper part of the lamin, where Walain a Maginar was waiting for him.

There, Bantogen was finally brought closer to the woman whose mysterious kingdom had inspired his dangerous journey. Walain a Maginar’s younger sister, Limbowan, asked her to offer the prince a betel-nut quid as a gesture of hospitality. Walain a Maginar, however, refused.

She remembered that Prince Bantogen had once caused her grief.

After surviving dangerous rivers, enchanted forests, blazing fire, relentless sunlight, mysterious waters, crocodiles, witches, and the deceptions of the tonongs, Bantogen had finally reached Walain a Maginar. Yet his arrival did not immediately bring the welcome he might have expected. Instead, he discovered that an unresolved sorrow remained between them.

Almayrah A. Tiburon

Hindi na kailangang itanong kung sino ang bumaril. Alam ng buong bayan. Ang hindi nila alam ay kung sino ang susunod na mamamatay.

Hapon pa lang, nagsara na ang mga tindahan. Ang mga traysikel ay hindi na bumiyahe sa terminal malapit sa bahay na iyon. Ang mga inang pauwi mula sa palengke ay nagmamadaling isinara ang mga tarangkahan. Walang nagsabi ng salitang rido, ngunit alam ng bawat isa kung paano nagsisimula ang ganitong katahimikan. May mga katahimikang mas nakatatakot kaysa putok ng baril sapagkat alam ng lahat na anumang sandali, maaari itong humingi ng panibagong bangkay.

Nasa harap ng ina ang bangkay ni Mosaab. Tahimik niyang inaayos ang buhok ng anak. Paulit-ulit. Kahit alam niyang hindi na ito magigising. Hindi pa man natutuyo ang puting tela sa kaniyang dibdib, naroon pa rin ang mukha ng isang binatang hindi pa natatapos mangarap na maging pulis.

“Hihintayin pa ba nating mailibing si Mosaab bago tayo maningil?” Ang bente anyos na mainitin ang ulo na si Osop, pinsan ng pumanaw.

“Habang umiiyak tayo rito, baka nakakatawa na tayo sa kanila,” si Moamar na kapatid ni Mosaab.

May mga sugat na naghihilom sa paglipas ng panahon. Ngunit sa Lanao, may mga sugat na nagiging apelyido. Sinimulang gumalaw ang mga binata. May kumuha ng baril at sa labas ay may nagpapainit ng motorsiklo.

Si Karim, ang ama ng bangkay ay tumayo sa pintuan at hinarang ang iba pang mga lalaking may balak maghiganti.

“Kapag lumabas kayo ngayon… hindi lang anak ko ang ililibing natin.”

Walang kumilos. Tanging tunog ng hinga at mahinang kalansing ng mga sandatang hawak ng mga binata ang maririnig. Sa unang pagkakataon, tila mas mabigat ang katahimikan kaysa anumang putok ng baril.

Natahimik ang lahat hindi dahil sa takot, kundi dahil ama ang nagsalita. Ang kaniyang tinig ay may bigat na hindi kayang higitan ng anumang sigaw. Sa salita lamang niya’y isa-isang bumaba ang mga matang kanina lamang ay nagliliyab sa galit.

Habang nakahimlay ang bangkay ni Mosaab, si Jafar, ang isang pitong taong gulang na apo ay hindi nauunawaan ang mga pangyayari.

“Bakit po galit ang lahat?”

Hindi sumagot ang ina bagkus niyakap na lamang ang anak. Hindi pa alam ng bata na may mga tanong na sa Lanao ay hindi agad sinasagot. Sapagkat kung minsan, ang maling sagot ay nakapaglilibing ng mas marami pang bangkay kaysa isang bala.

Sa pinakadulong bahagi ng silid ay tahimik na nakaupo ang pinakamatandang datu sa kanilang angkan. Nakapatong ang dalawang kamay sa hawakan ng kaniyang baston. Hindi siya nagsasalita. Hindi rin siya kailangang magsalita. Sa bawat paglingon ng mga tao sa kaniya, waring hinihintay ng buong silid kung kailan niya pipiliing basagin ang katahimikan.

Isang lalaking hinihingal ang dumating. Halos hindi siya makapagsalita. Nakapatong ang dalawang kamay sa kaniyang tuhod habang pilit niyang hinahabol ang hininga. Unti-unting natahimik ang buong bahay. Lahat ng mata ay nakatuon sa kaniya.

“Ano’ng nangyari?” tanong ng isa sa mga tiyuhin.

“Nasaan siya?” singit ng isa pang binata.

Hindi agad nakasagot ang lalaki. Nang bahagyang humupa ang kaniyang hingal, saka lamang niya naibulalas ang balitang nagpalabo lalo sa isip ng lahat.

May ilang nakarinig sa kaniyang sinabi. Ngunit bago pa man maunawaan ng lahat ang buong pangyayari, nagsimula nang gumapang ang bulungan sa bawat sulok ng bahay. Sunod-sunod ang pag-ring ng mga cellphone. May tumatawag, may nagte-text, may nagvi-video call. Sa bawat tawag ay tila may panibagong bersiyon ng kuwento.

“Tumakas na raw ang nakabaril.”

“Hindi. Isinakay daw sa sasakyan.”

“May nagsasabing palabas na ng bayan.”

“May nagsabi namang nasa ospital.”

Walang makapagsabi kung alin ang totoo. Lalong nagliyab ang galit ng mga pinsan.

“Tama na ang paghihintay!” sigaw ni Moamar. “Kapag naunahan tayo ng kabilang angkan, tayo ang lalabas na mahina at duwag!”

“Hahanapin natin sila!” sabi ng isa pa habang kinukuha ang susi ng motorsiklo.

“Nasa bahay pa ang mga kamag-anak nila. Hindi puwedeng walang managot!” dagdag ng isa pang binata.

Muling humarang si Karim sa pintuan.

“Walang lalabas.”

“Abe…” halos pumutok ang boses ni Moamar.

“Walang lalabas!” ulit niya, mas mariin. “Hindi ko ililibing ang anak ko kapalit ng isa pang bangkay.”

Tahimik na tumayo si Karim sa kaniyang tabi. Isa-isang napayuko ang mga binata. Walang mahabang paliwanag. Sapat na ang presensiya ng mga nakatatanda upang pigilan ang mga kamay na kanina lamang ay naghahanap ng sandata.

Sa gitna ng kaguluhan, nanatiling nakaupo ang ina ng binata sa tabi ng bangkay ni Mosaab. Hindi siya umiiyak. Marahan lamang niyang hinahaplos ang malamig na kamay ng anak, waring umaasang magigising pa ito kapag binitiwan niya ang huli nitong init. Habang ang mga lalaki ay nag-aalab sa galit, siya nama’y tahimik na nilalamon ng dalamhati.

Nanatiling hindi nagsasalita ang matandang datu na nasa pinakadulong bahagi ng silid,. Nakapatong pa rin ang kaniyang mga kamay sa hawakan ng baston. Isa-isa niyang minasdan ang mga mukha sa paligid; ang mga binatang nagngingitngit, ang mga amang nagpipigil ng luha, ang mga inang hindi na makaiyak. Waring sinusukat niya ang bigat ng bawat salitang bibigkasin kapag dumating ang tamang sandali.

“Hanggang kailan natin siya pababayaan dito?” sigaw ni Moamar. “Ililibing na lang ba natin siya nang wala man lang tayong naipaghihiganti?”

“Oo nga!” sabat ng isa pang pinsan. “Paano natin maihaharap ang mukha natin sa ibang angkan? Ano na lang ang sasabihin nila?”

May ilang kabataang lalaki ang tumango. Isa-isa silang tumingin sa mga baril na nakasandal sa dingding.

“Hindi puwedeng mailibing ang bangkay habang malaya pa ang pumatay!” sabi ng isa. “Kung hindi natin siya makuha, ang pinakamalapit niyang kamag-anak ang mananagot.”

Nagkatinginan ang mga binata. Unti-unti silang humakbang patungo sa pintuan. Muling humarang si Karim.

“Walang lalabas.”

“Abe, hindi ba kayo nasasaktan?” nanginginig ang tinig ni Moamar.

“Masakit,” sagot ni Karim. “Kaya ayokong may isa pa tayong ililibing.”

“Abe…” halos pabulong na sabi ni Ali.

“Ang bangkay ng kapatid ninyo ay hindi hagdan para umakyat pa tayo sa panibagong libing.”

Natahimik ang magkakapatid. Tumayo si Karim at dahan-dahang nilingon ang mga binata.

“Maililibing natin siya.”

Ngunit walang sumagot. Alam nilang ang usapan ay hindi na lamang tungkol sa paglilibing. Tahimik na tumayo ang isa sa mga nakatatandang tiyuhin at nagsabi, “Kapag inilabas ninyo ang galit ninyo ngayon, baka hindi na lamang siya ang ihahatid natin sa hukay.”

Muling bumigat ang katahimikan. Sa pinakadulong bahagi ng silid, hindi pa rin umiimik ang isa pang matandang datu. Pinagmasdan lamang niya ang bawat mukhang naglalaban ang dalamhati at galit, waring alam niyang ang pinakamahirap na labanan ay hindi sa labas ng bahay, kundi sa loob mismo ng puso ng sariling angkan.

Isa nang hahakbang palabas si Moamar nang marinig ang mahinang tunog ng baston na tumama sa sahig.

Tok. Hindi ito malakas ngunit sapat upang mapahinto ang lahat. Unti-unting napalingon ang mga lalaki sa pinakadulong bahagi ng silid.

Tumayo ang matandang datu. Walang naglakas-loob magsalita. Hindi siya sumigaw, hindi rin siya nagalit. Isang tingin lamang ang ipinukol niya sa mga binata. Pagkatapos ay marahan niyang sinabi.

“Paupuin muna ninyo ang galit,” walang gumalaw. “Hindi galit ang mauunang magsalita rito.”

Isa-isang bumaba ang mga matang kanina lamang ay nagliliyab sa poot. Dahan-dahang ibinaba ng isang binata ang hawak niyang baril. Tahimik silang nagsibalikan sa kanilang mga upuan. Hindi na nagsalita ang matandang datu.

Muli siyang naupo, waring alam niyang kung minsan, ang pinakamaikling salita ang may pinakamabigat na bigat. Sa buong silid, wala ni isa ang nagtangkang suwayin siya.

Hinatid ng mga lalaki ang bangkay sa himlayan ng kanilang angkan. Naiwan sa bahay ang mga babae upang asikasuhin ang mga panauhing patuloy na dumarating. Walang maririnig na iyakan sa daan. Tanging mahinang yabag ng mga paa, pagaspas ng hangin, at ang bigat ng katahimikang waring nakikisama sa paglalakbay ng yumao.

Marami sa mga kabataang lalaki ang nais sanang maunang maningil bago pa maibaba sa hukay ang bangkay. Ngunit nanaig ang pasiya ng mga datu. Nailibing ang kanilang anak nang walang dugong dumanak sa araw na iyon. Ngunit sa bawat dakot ng lupang tumama sa bangkay, tila may isa ring pangakong inilibing, na kung mabibigo ang katarungan, may maghuhukay muli sa galit. Gayunman, hindi nito napawi ang nag-aalab na poot. Nanatili itong nagkukubli sa bawat titig, sa bawat pagkuyom ng kamao, at sa bawat katahimikang mas mabigat pa kaysa sigaw.

Palibot ng libingan ay nakatayo ang mga binata. Hindi sila magkakatabi, kundi nakapuwesto sa iba’t ibang bahagi, wari’y nagbabantay sa bawat landas na maaaring pagmulan ng panganib. Nakasukbit sa kanilang mga balikat ang mga baril; ang ilan ay nakahawak pa sa mga ito na para bang anumang maling kilos ay maaaring maging hudyat ng putukan.

Kilalang mapagpakumbaba ang kanilang angkan. Hangga’t maaari ay iniiwasan nila ang paghihiganti at ang pagdanak ng dugo. Subalit iba ang usapin kapag ang maratabat ng pamilya ang nadungisan. Para sa mga kabataang naroon, ang pagkamatay ng kanilang kapatid ay hindi lamang pagkawala ng isang mahal sa buhay; isa rin itong sugat sa dangal ng buong angkan.

Tahimik na lumapit si Moamar kay Ali.

“Hindi ba talaga tayo kikilos?” mahina niyang tanong.

Mahigpit na napapikit si Ali bago sumagot.

“Hangga’t iyon ang utos ng mga datu.”

“At kung wala silang gawin?”

Hindi agad sumagot si Ali. Sa halip ay tumingin siya sa bagong tabing lupa.

“Darating din ang araw ng katotohanan.”

Hindi malaman ni Moamar kung iyon ba’y pangako o pagpipigil lamang sa sariling galit. Nang matapos ang huling panalangin, walang sinumang agad na tumalikod. Nanatili silang nakatayo, nakatanaw sa puntod na sariwa pa ang lupa. Isa-isa nilang hinigpitan ang pagkakahawak sa kanilang mga sandata.

Maya-maya, isang putok ang umalingawngaw sa himpapawid. Kasunod ang isa pa. At isa pa. Pawang nakatutok sa langit ang mga dulo ng baril. Walang bala ang hinanap na katawan. Wala silang tinumbang tao. Ang mga putok ay tila naging sigaw ng dalamhating hindi mailabas ng kanilang mga luha. Nang muling bumalik ang katahimikan, marahang ibinaba ni Karim ang kaniyang tingin.

“Huwag ninyong hayaang mas maingay ang mga baril kaysa mga panalangin.”

Isa-isa nilang ibinaba ang kanilang mga sandata. Ngunit alam ng lahat na hindi pa roon nagtatapos ang pagluluksa. Hindi rin doon natapos ang galit.

Tila nahati sa tatlong mukha ang bahay sa unang araw ng kanggawii. Sa kusina, tahimik na gumagawa ng palapa, nagluluto ng randang, piyaren a bakas, at nagsasaing ang mga babae; walang nagsasalita maliban sa maiikling bilin at marahang kalansing ng mga kaserola. Sa sala, nakaupo ang mga datu at matatandang lalaki, mababagal ang tinig ngunit mabibigat ang bawat salita. Sa bakuran naman, hindi mapakali ang mga kabataang lalaki. Nakasandal ang ilan sa mga puno, ang iba’y paikot-ikot na tila may hinihintay na utos.

Mag-aalas singko ng hapon nang may sasakyang huminto sa tapat ng tarangkahan. Bumaba si Jufali. Bigla siyang napauwi mula sa Saudi nang mabalitaan ang sinapit ng kapatid.

Pagkakita pa lamang sa kaniya ay hindi na napigil ng mga magulang ang luha. Mahigpit niya silang niyakap. Wala siyang nasabi. Tanging paghikbi lamang ang pumuno sa pagitan nilang tatlo.

Naalala pa niya ang huling umagang nagpaalam siya.

“Mag-iingat ka roon at huwag kang makakalimot sa Allah,” bilin noon ni Karim.

“Mahal na mahal ka namin, Takolay,” sabi ng kaniyang ina habang yakap siya.

Tumakbo noon si Mosaab bitbit ang isang jacket.

“Kaka, baunin mo ito para lagi mo akong kasama.”

Napapikit si Jufali. Hindi niya akalaing sa pagbabalik niya ay hindi na siya sasalubungin ng kapatid.

Pagsapit ng gabi, matapos ang panalangin sa ‘Isha, siya ang nanguna sa wasyat. Hindi ito mahaba.

“Hindi sinusukat ng Allah ang tibay ng pananampalataya sa bilis nating magalit.”

Tahimik ang lahat.

“Ang sabr ay hindi kahinaan. Ito ang lakas ng pusong marunong maghintay sa katarungan ng Allah.”

Walang umimik. Sa gabing iyon, higit na mahaba ang katahimikan kaysa sa kaniyang sermon.

Mas maraming dumating upang magtibaw ng ikalawang araw ng kanggawii. Habang naghahain ang mga babae, marahang nag-uusap ang ilang matatandang kamag-anak sa isang sulok ng bakuran. Hindi nila alam na naririnig sila ng mga kabataan.

“Dalawang araw na…”

“Tahimik pa rin.”

“Kung ibang angkan iyon…”

Hindi na nila itinuloy ang pangungusap ngunit sapat na iyon. May marahang kumuyom ng kamao. May tumingin sa motorsiklong nakaparada sa ilalim ng mangga, lalong lumakas ang bulong ng paghihiganti.

Ikatlong araw. Bandang hapon ay may dalawang lalaking nagmamadaling pumasok sa bakuran. Hingal na hingal sila.

“May nakita kami.”

Biglang napalingon ang lahat.

“Ano?”

“Isang puting sasakyan.”

Natahimik ang buong bakuran.

“Sigurado ba kayong sila iyon?” tanong ni Ali.

Umiling ang isa.

“Hindi namin matiyak. Mabilis ang takbo. Wala ring plaka.”

“May nakilala ba kayo?”

“Wala. Nakalayo agad.”

Hindi pa man natatapos ang usapan ay may kumuha na ng susi ng motorsiklo. Umandar ang makina. Doon tumayo ang isa sa mga datu.

“Walang hahabol.”

Hindi malakas ang kaniyang tinig. Namatay ang makina. Muling nauwi sa haka-haka ang lahat ngunit ang galit ay lalo lamang nagkaroon ng direksiyon.

Mas dumami ang mga taong nagtitibaw sa ikaapat na araw. Mas marami ring nagdadala ng balita. Bawat dumarating ay may bagong kuwento. May nagsasabing nakatakas na raw ang salarin. May nagsasabing kusa raw itong sumuko. May nagsasabing nasa ibang lalawigan na. Walang nakatitiyak.

Sa sala, tahimik ang mga datu. Sa bakuran, lalong umiinit ang usapan ng mga kabataan. Ramdam ng lahat na mas mabilis kumalat ang haka-haka kaysa katotohanan.

Halos hindi na mapakali ang ilan dahil limang araw na’y wala pa ring nangyayari. Isa-isa nilang isinusuot ang helmet. May nagsabit ng baril sa balikat. May sumipa sa kick starter ng motorsiklo.

Umalingawngaw ang mga makina. Doon dumating si Jufali. Mahigpit ang hawak niya sa kaniyang tasbih. Matagal siyang hindi nagsalita. Kitang-kita ng mga kabataan ang panginginig ng kaniyang mga daliri. Lumapit siya kay Moamar.

“Kapag umalis kayo…”

Huminto siya.

“…isama ninyo ako.”

Nagkatinginan ang lahat. Hindi nila inaasahan ang narinig. Marahang yumuko si Jufali.

“Dahil kapag may pinatay kayo ngayong gabi…”

Napapikit siya.

“…ako ang unang iiyak para sa inyo.”

Mahabang katahimikan. Isa-isang pinatay ang mga makina. Walang umalis.

Tahimik ang bakuran sa ikaanim na araw. May isang kabataang walang ginagawa kundi mag-scroll sa Facebook ni Mosaab.

Bigla siyang natigilan. Matagal niyang tinitigan ang isang lumang larawan. Lumapit ang isa. Pagkatapos ay isa pa.

Sa larawan, magkaakbay sina Mosaab at Farouk. Parehong nakasuot ng uniporme sa Criminology. Parehong nakangiti. Sa ibaba nito ay mababasa ang komento ni Mosaab.

“Future PNP. Magkasama tayo rito, kapatid.”

Walang nagsalita. Walang nagsabing magkaibigan pala ang dalawa. Hindi na iyon kailangan. Sapat na ang larawan. Sa unang pagkakataon, ang galit ay nahaluan ng pagkalito.

Pagsapit ng ikapito at huling araw ng kanggawii na patuloy ang pagdating ng mga nakikidalamhati sa pamilya, hindi na lamang pagluluksa ang laman ng bahay. Pitong araw magkakasabay na sinubok ang maratabat, pananampalataya, at pagpipigil ng buong angkan.

Sa kusina, patuloy ang paghahanda ng pagkain. Sa bakuran, patuloy ang pagbabantay. Sa sala, hindi pa rin tumitigil ang usapan ng mga datu. Ngunit iba na ang katahimikan ng araw na iyon. Hindi na iyon katahimikan ng pagkabigla at hindi rin katahimikan ng galit. Ito ang katahimikan ng mga taong alam nang hindi na maaaring manatiling walang pasya.

Lumingon ang Palokelokesan sa mga datu. Wala siyang sinabi. Tumango lamang siya. Nauunawaan na ng lahat ang ibig sabihin noon at ni isa’y walang may kakayahang hindi sumunod kapag ang palokelokesan ang nagsalita, dahil hindi mababali ng sinuman ang kanyang desisyon.

Sa kabilang panig, ibang uri ng katahimikan ang namamayani. Hindi nila alam kung paano papasanin ang bigat ng trahedyang dumapo sa kanilang pamilya. Ang anak nilang minsang ipinagmamalaki ay nakapatay. Kasabay noon ay tila gumuho rin ang pangarap nitong maging pulis. At higit sa lahat, alam nilang nagkaroon sila ng rido.

Sa dingding ng sala ay nakasabit pa ang litrato ni Farouk na nakasuot ng uniporme ng Criminology. Katabi nito ang sertipiko mula sa Police Community Relations seminar.

“Gusto kong maging pulis paglaki,” madalas nitong sabihin habang suot ang laruang sumbrero at hawak ang kahoy na tila baril.

Hindi nila binigo ang pangarap na iyon. Nang makatuntong sa kolehiyo, Criminology ang kursong pinili nito. Buong pamilya ang naniwalang balang araw ay magsusuot siya ng uniporme at maglilingkod sa batas.

Ngunit sa araw na iyon, ibang Farouk ang umuwi, namumutla, nanginginig, may bahid ng dugo ang magkabilang kamay, at halos hindi makahinga sa kaiiyak. Ilang ulit siyang tinanong ng kaniyang mga magulang, ngunit walang salitang lumabas sa kaniyang bibig. Bumagsak lamang siya sa sahig, waring hindi na niya kayang buhatin ang bigat ng nangyari.

Nang araw ding iyon, nalaman nilang may isang binatang nasawi at si Farouk ang itinuturong nakabaril. Ngunit ang buong katotohanan ay nanatiling nakakandado sa loob ng kaniyang silid. Ilang araw na siyang hindi lumalabas. Inihahatid na lamang ng kaniyang ina ang pagkain sa pintuan. Minsan ay nauubos iyon. Minsan ay nananatiling hindi man lamang nagagalaw.

Hindi sila nagtatago ngunit hindi rin sila lumalabas sa kanilang teritoryo. Alam nilang bawat hakbang sa labas ay maaaring tumbasan ng isang putok ng baril. Kilala nila ang sakit ng pamilyang namatayan. Kilala rin nila ang bigat ng maratabat kapag ito’y nasugatan.

Gabi-gabi, magkatabing nagdarasal ang mag-asawa. Paulit-ulit nilang hinihiling sa Allah na ilayo ang kanilang pamilya sa panibagong pagdanak ng dugo at ilantad ang buong katotohanan. Samantala, ang nakatatandang kapatid ni Farouk ay hindi halos natutulog. Tahimik lamang siyang nagbabantay sa bakuran, handang isugal ang sariling buhay kung kinakailangan upang maprotektahan ang kaniyang kapatid.

Pinihit ni Farouk ang doorknob ng kaniyang silid. Marahan siyang lumabas at dumiretso sa kusina. Nanginginig ang kamay niyang kumuha ng isang basong tubig. Habang umiinom, tila wala siyang nakikita sa paligid. Magulo ang kaniyang isip at pinipiga ng matinding pag-aalala ang kaniyang dibdib.

Pagkaraan ng ilang sandali, dahan-dahan siyang lumapit sa sofa kung saan nakaupo ang kaniyang ina.

Bigla niya itong niyakap.

“Ome…” halos pabulong niyang sambit bago tuluyang humagulgol. “Hindi ko po sinasadya… Hindi ko po sinasadya ang lahat.”

Mahigpit siyang niyakap ni Mofida. Wala siyang sinabi. Marahan lamang niyang hinaplos ang likod ng anak habang pinipigil ang sariling pagluha. Sapat nang makita niyang lumabas si Farouk sa silid. Inakala nilang tuluyan na itong malulunod sa katahimikan. Ngunit ngayon, sa unang pagkakataon, nagawa nitong lumapit at umiyak sa kaniyang bisig.

Sa loob ng mga sumunod na araw, ganoon lamang ang naging takbo ng buhay ni Farouk. Madalas siyang nakatulala sa sala, nakatitig sa kawalan na para bang paulit-ulit niyang binabalikan ang isang sandaling hindi na niya mababago. Kapag sumasapit ang tanghali o gabi, tahimik siyang bumabalik sa kaniyang silid nang hindi halos kumakain o nagsasalita.

Isang hapon, marahang lumapit si Mahmod sa asawa.

“Kumusta na si Farouk?” mahina niyang tanong.

Napabuntong-hininga si Mofida bago sumagot.

“Lumabas na siya ng kuwarto.”

Sandali siyang tumigil. Namasa ang kaniyang mga mata.

“Nang yakapin niya ako kanina, parang pinipiga ang puso ko sa paghagulgol niya.”

Hindi na nakapagsalita si Mahmod. Pareho nilang alam na hindi lamang ang kanilang anak ang kailangang iligtas. Kailangan din nilang iligtas ang katotohanang pilit nitong ikinukubli at ang pamilyang unti-unting nilalamon ng pangamba.

Sa ikalawang linggo, dala ni Mofida ang hapunan para sa anak. Marahan niyang itinulak ang pinto. Nakasandal si Farouk sa ulunan ng kama, nakatitig sa kawalan. Nang marinig ang pagbukas ng pinto, dahan-dahan siyang tumayo at sinalubong ang ina.

“Kumain ka na, Takolay,” malumanay na sabi ni Mofida. “Nagluto ako ng paborito mong pindiyalokan a manok.”

Hindi agad kumilos si Farouk. Matagal niya lamang pinagmasdan ang mangkok na hawak ng ina.

“Ome…”

Napahinto si Mofida.

“Itinuring ko siyang kapatid.” Nanginig ang tinig ng binata. “Hindi ko… hindi ko kayang gawan ng masama si Mosaab.”

Hindi na niya naituloy ang sasabihin. Napayuko siya at muling humagulgol, waring bawat salitang lumalabas sa kaniyang bibig ay lalong nagpapabigat sa kaniyang dibdib.

Lumapit si Mofida at marahang hinaplos ang balikat ng anak. Hindi na siya nagtanong. Marami siyang gustong malaman, kung ano ang tunay na nangyari, bakit nauwi sa trahedya ang pagkakaibigang iyon, at bakit tila dinadala ng kaniyang anak ang buong bigat ng isang lihim. Ngunit pinili niyang manahimik. Alam niyang may mga sugat na hindi kayang buksan sa pamamagitan ng mga tanong; kusang naghihilom ang mga ito kapag handa na ang taong magkuwento. Tahimik niyang inilapag ang pagkain sa tabi ng kama at marahang lumabas ng silid.

Isang hapon, habang kakaunti ang bumibili, tahimik na nag-uusap ang mag-asawang Maimona at Amer sa loob ng kanilang maliit na tindahan.

“Kumusta na kaya ang dalawang angkan?” mahinang tanong ni Maimona habang inaayos ang mga de-lata sa estante.

Napabuntong-hininga si Amer.

“Hindi ko alam. Pero mula nang mangyari iyon, hindi ako mapalagay. Lagi kong naiisip ang dalawang bata. Si Mosaab… napakabuti niyang binata. Napakaaga para mawala siya. At si Farouk…” Napahinto siya. “Alam nating hindi niya sinasadyang makalabit ang gatilyo.”

Tahimik na tumango si Maimona.

“Naaalala mo ba? Dito pa mismo sila nakaupo.” Napangiti siya sa gitna ng lungkot. “Nag-aagawan pa sila sa softdrinks. Tinutukso ni Mosaab si Farouk dahil gusto nito ang pinsan niyang si Hania. Halos hindi na makapagsalita sa hiya si Farouk noon.”

Muling bumigat ang katahimikan.

“Ngayon…” mahina niyang dugtong, “isa ang nasa libingan at isa ang nakakulong sa sariling silid.”

Napayuko si Amer.

“Ang kinatatakot ko…” aniya, “baka hindi rito magtapos ang lahat. Kapag nagsimula ang rido, baka magka-ubusan ng lahi ang dalawang angkan.”

            “Bakit kaya hanggang ngayon ay hindi pa rin naghihiganti ang pamilya ni Mosaab?” tanong ni Maimona. Matagal bago sumagot si Amer.

“Marahil dahil mas mabigat pa rin sa kanila ang tunay na kahulugan ng maratabat kaysa sa galit.”

Napatingin sa kaniya si Maimona.

“Ang maratabat ay hindi lang dangal. Ito rin ang nagpapaalala kung kailan dapat magtimpi.”

Tahimik silang nagkatinginan.

Maya-maya’y nagsalita si Amer.

“Tayo ang nakakita sa nangyari.”

“Tayo rin ang nakaaalam kung paano nagsimula ang lahat,” dugtong ni Maimona.

“Ano ang gagawin natin?”

Hindi agad sumagot si Maimona. Pagkaraan ng ilang sandali ay marahan niyang sinabi,

“Kapag nanahimik tayo, baka mas marami pang buhay ang mawala.”

Nagpasya silang puntahan ang pamilya ni Farouk. Isinalaysay nila sa mga magulang nito ang lahat ng kanilang nasaksihan, kung paano nagbibiruan ang dalawang magkaibigan, kung paanong hindi nila inakalang ang isang sandaling laro at kapabayaan ay hahantong sa trahedya.

Hindi nagtagal, ipinatawag ang mga datu ng kanilang angkan. Tahimik na nakinig ang palokelokesan sa kanila. Hindi siya agad nagsalita. Nang matapos ang lahat ng salaysay, marahan lamang siyang tumango. Sa kanilang angkan, sapat na ang isang tango ng pinakamatandang datu upang maunawaan ng lahat na dumating na ang oras ng pagpapasya.

Kasunod nito ay naiharap din ang kuha ng CCTV mula sa bahay na malapit sa pinangyarihan. Hindi malinaw ang bawat detalye, ngunit sapat ang mga larawang iyon upang pagtibayin ang salaysay ng mag-asawa. Unti-unting luminaw ang katotohanang ikinukubli ng takot at ng galit.

Nagpatuloy ang pagpupulong. Tinalakay nila ang mga aral ng Islam tungkol sa katarungan, pananagutan, at pagkakasundo. Nagkaisang handa silang akuin ang pananagutan at ilapit ang usapin ng diyah (blood money) sa mapayapa at marangal na paraan, alang-alang sa dalawang angkan at upang wala nang panibagong dugong dumanak.

Iginagalang ng buong angkan ang Palokelokesan. Hindi lamang dahil siya ang pinakamatandang datu, kundi dahil kilala siyang maongangen, na maingat magsalita, matalas mag-isip, at marunong maglapit ng mabibigat na usapin nang hindi nakapagdaragdag ng sugat sa puso ng kausap.

Sa tulong ng isang iginagalang na kamag-anak na may ugnayan sa magkabilang angkan, napagkasunduan nilang ilapit ang usapin sa mapayapang paraan. Hindi pa nila pag-uusapan ang lahat. Ang una nilang layunin ay maiparating ang kanilang pagpapakumbaba at ang kahandaang akuin ang pananagutan, kabilang ang diyah, ayon sa kinikilalang kaugaliang Meranaw.

Buo ang pasya ng mga datu. Dala ang mabigat na pag-aalala at tahimik na pag-asa, nagtungo sila sa bahay nina Karim. Pagdating nila, unang nagsalita ang tagapamagitan na kamag-anak ng magkabilang panig. Maingat niyang ipinaliwanag ang layunin ng kanilang pagdating. Nang matapos siya, marahang tumayo ang Palokelokesan. Hindi siya nagtaas ng tinig. Hindi rin siya nagmadali.

“Ang pagdating namin dito,” aniya, “ay hindi upang ipaglaban ang aming sarili, kundi upang ipakita ang aming pagpapakumbaba. Alam naming mabigat ang sugat na iniwan ng nangyari ngunit nalaman na ninyo marahil na ang lahat ay aksidente. Kung hindi man ninyo kami pauwiin nang may kapayapaan, tatanggapin namin iyon. Ngunit umaasa kaming bibigyan ninyo kami ng pagkakataong mailapit ang katotohanan at akuin ang aming pananagutan.”

Tahimik ang buong silid. Nagpatuloy siya.

“Ang tunay na maratabat nating mga Meranaw ang nagbibigay ng kompas sa atin sa bawat pasyang ating ginagawa. Kapag galit lamang ang pinakinggan natin, maliligaw tayo. Ngunit kapag tunay na maratabat ang umakay sa atin, maaabot natin ang katarungan nang hindi na kailangang magdagdag pa ng panibagong bangkay. Ang maratabat na naghahanap ng dugo ay galit lamang na nagbihis ng dangal.”

Walang nagsalita. Sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang trahedya, hindi galit ang namayani sa loob ng bahay, kundi katahimikang naghihintay kung ano ang magiging tugon ng kabilang angkan.

Muling nagpulong ang mga datu at matatandang lalaki sa panig nina Farouk. Matapos ang mahabang katahimikan, may isang matandang tiyuhin ang marahang nagsalita.

“Kung tunay nating nais na matapos ang lahat, hindi lamang diyah ang dapat nating ilapit.”

Napatingin sa kaniya ang lahat.

“May isa pa tayong pangakong hindi natuloy.”

Walang sumagot. Alam na ng lahat ang kaniyang tinutukoy na bago pa nangyari ang trahedya, ilang ulit nang napag-uusapan sa loob ng pamilya ang pag-akyat upang mamalae. Hindi iyon bunga ng biglaang pasya kundi matagal nang balak ng magkabilang angkan. Ang ipamamanhikan sana nila ay si Farouk sa pinsan ni Mosaab, si Hania.

Napayuko si Farouk. Parang muling bumalik sa kaniya ang huling mga araw bago nagbago ang lahat.

“Kapag naging magpinsan na tayo,” natatawang biro noon ni Mosaab habang umiinom sila ng softdrinks sa tindahan nina Amer at Maimona, “huwag mo nang paiiyakin ang pinsan ko.”

“Nauuna ka namang magplano,” natatawang sagot ni Farouk.

“Huwag kang mag-alala,” dagdag pa ni Mosaab habang tinatapik siya sa balikat. “Ako na ang bahala, kakampi mo ako.”

Iyon ang huli nilang biruang magkaibigan. Napapikit si Farouk. Mahigpit niyang ipinikit ang mga mata na para bang umaasang mabubura ang alaalang iyon. Ngunit lalo lamang itong luminaw.

Tahimik ang buong silid. Maya-maya’y nagsalita ang Palokelokesan.

“Hindi ngayon ang panahon upang pag-usapan ang kahulugan ng maratabat.”

Huminto siya.

“Ngunit darating ang araw na kailangan nating piliin kung alin ang ating ipamamana sa mga susunod na salinlahi, ang rido… o ang pagkakaisa.”

Sa ibabaw ng mesa ay nakapatong ang isang tasbih. Sa labas, patuloy na umiihip ang hangin.

Walang nagsalita. At sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang trahedya, ang salitang mamalae ay hindi na lamang tungkol sa pagbuo ng isang pamilya. Maaaring iyon din ang huling pagkakataong mailibing ang rido bago pa ito muling maghanap ng panibagong bangkay.

Sa di kalayuan, naglalaro ang ilang batang hindi alam ang bigat ng mga pangalang dala ng kanilang mga ama.

Huminto si Jafar. Tiningnan niya ang puntod ni Mosaab. Pagkatapos ay marahang lumingon kay Farouk. Hindi sila ngumiti. Hindi rin sila nagkamay. Ngunit wala ring humawak ng baril.

Sa unang pagkakataon matapos ang maraming linggo, walang nagbantay sa kanilang mga likuran. Tanging ang hangin ang dumaan sa pagitan nila. At marahil…iyon ang unang araw na hindi na humingi ng panibagong bangkay ang katahimikan.

Lady Johainee D. Banocag

The deafening chatter of people downstairs slowly vanished as I closed the door behind me. I locked it right away and gave the knob a quick twist to double-check.

“It’s locked.” I briefly whispered to myself.

I shut off the lights and rushed to drag the curtains across the windows, completely blocking the streetlights outside.

With everything pitch black, I groped my way forward like a blind man, arms out and feet shuffling across the floor.

“Aydaw!” I cried out as the pain hit me. In a split second, I was curled on the edge of my bed holding my foot, praying I hadn’t just ripped off a toenail.

I smiled at the thought of what happened. And before I knew it, I was already laughing.

I laughed as I rolled across the mattress. I laughed until I was completely out of breath. I laughed until I cried. Then the laughter died, and only the crying was left.

“How could they do this to me?” I started speaking out loud.

“How could they force me to marry him?”

Tonight, I was supposed to be roaming around the busy streets of Manila.

That was the plan before graduation. Working in the big city had been my dream since before I even started college.

“I’ve never been there, Hainah. But I always see it in the videos and photos sent by my Papang’s sisters who lived there. They say there are a lot of opportunities, so it’s always been my dream to work there after graduation.”

My cousin Hainah, who I’m really close with, has probably heard me say this a thousand times.

“You know what, your eyes shine like stars when you talk to me about your dreams,” she said. “I love it when you’re giddy about the things you’d love to do.”

“I know.”

I loved that feeling too. Just imagining myself achieving what I wanted in life gave me a rush I couldn’t even explain.

And now, I’ve checked that major plan off my list. I’m officially a college graduate. The diploma is sitting somewhere in my room, proof that I finished what I started.

Except, things have completely flipped since that night.

My perfect plans didn’t just bend. It turned a full hundred and eighty degrees in a direction I never saw coming.

I can still vividly remember the day before my graduation.

The weather was a bit miserable.

It was gloomy, with the whole world looking washed out and gray. It was cold, too, and you could sense the heavy rain lurking just over the horizon, waiting to pour.

But despite the heavy clouds, inside our house, everything was in happy chaos.

It was the afternoon before my graduation kandori, and the kitchen air was thick with the rich, savory smell of my favorite palapa, piaparan a manok, piaren a badak, and randang being prepared for the guests.

The constant chatter of my aunts and cousins echoed through the rooms as they helped set up for the celebration.

We were right in the middle of it all when everything suddenly came to a halt.

A sharp, unexpected knock rattled our front door.

We were not expecting anyone. But when the door opened, an invited distant relative was standing there on the porch, silhouetted against the dark, stormy sky.

“Oh, Kaka Roy! What a surprise! I thought you weren’t coming until tomorrow,” Mamang said, her voice rising in surprise as she flicked on the lights in our sala.

Kaka Roy was my late father’s third cousin.

According to my parents’ stories, he and Papang did not know each other until they met in a college club and learned that they were distant relatives. They eventually became friends even though Papang was years older than him.

Mamang told me that she had decided to invite him to my kandori after he left a congratulatory comment on one of her Facebook posts about my graduation.

“I had to leave before the day of the kandori because it kept on raining these days. You know how it is at inged. It would be hard to catch a ride if I had waited until tomorrow,” he explained.

“Oh, I see. Well, thank you for traveling all the way from there. We are happy to have you here at our home.” Mamang replied while smiling ear to ear.

To be perfectly honest, though, I was never fond of Kaka Roy.

He rarely visited us even when Papang was alive, and after Papang died, we only saw him at occasional family gatherings.

He felt like a stranger who only showed up when it suited him.

So, when he said, “Of course. I couldn’t miss Bibi’s graduation,” I didn’t really know what to say, what to react, or how to feel.

But I just smiled back for Mamang’s sake.

By nighttime, my aunts and cousins were already loading the car with things for the venue. Mamang grabbed her bag and keys, then turned to our unexpected guest.

“Kaka Roy, we actually need to step out for a bit. We just need to head over to the function hall to finish up the decorations for tomorrow’s kandori. We’ll be back as soon as everything’s done.”

I immediately turned to my mother after hearing that.

“Mamang, let me come with you and help. Please.” I continuously pleaded.

“No, anak. Just stay here and rest. You need to relax before your big day tomorrow. Go fix your toga instead. I know you’re dying to wear it,” Mamang replied with a playful tone.

“But I’ll be alone,” I whispered, keeping my voice low so Kaka Roy wouldn’t hear.

“I’ll head home the second I finish setting up the tables,” my cousin, Hainah, assured me. “Don’t worry. Just wait for me in your room.”

Before I could argue, the rest of the family left, shouting their quick goodbyes. The front door clicked shut, leaving a sudden, suffocating silence in the house.

I was left standing in the sala, alone with Kaka Roy.

“Uhm, Kaka Roy, I think I’m gonna go and sleep already. Bye.”

The awkwardness of talking to someone you’re not close with was too much for me to handle. So, I rushed towards the stairs to go up to my room when he suddenly yelled something in my direction.

“Bibi, where can I find you upstairs?”

I paused for a second, wondering why he had to ask that. But I realized that maybe he just needed to know in case he needed something.

“Uhm, the door at the end of the hallway to the left!” I yelled back, then tiptoed the rest of the way to my room.

Tiptoeing was a habit in an old wooden house like ours, where the floors creaked at every single step.

I actually loved those creaks, though. They always reminded me of Mamang doing her chores, or Papang coming home after a long day at work back when he was still with us.

The moment I got into my room, I closed the door behind me and locked it.

Mamang was right, honestly. I was so excited to wear my toga that I already had my entire outfit pressed, prepped, and hanging in my closet a full week before graduation.

“Perfect! Good night, toga! See you tomorrow.” And before I tucked myself to sleep, I even blew it a flying kiss.

I shut my eyes, trying to sleep.

A few minutes later, the familiar creak of the stairs echoed through the house.

“Hainah must be home,” I whispered sheepishly.

The footsteps were slow. Steady. They kept getting louder and closer, until suddenly, the sound stopped directly outside my door.

The door slowly pushed open.

It was too dark to see a face, but the dim streetlight from the window outlined a clear silhouette.

“The lock must have been broken,” I whispered to myself, remembering the click of the knob from earlier.

But before I could even process how the door opened, a sudden realization hit me.

It wasn’t Hainah.

The silhouette belonged to a man.

Before I could even make a sound, a rough grip pinned me down. Another hand clamped over my mouth, shoving my head deep into the pillow.

“If you scream, you’ll never see your Mamang again.”

Those were the last words I heard before a heavy, stinging punch slammed into my chest.

I gasped for air, helplessly trying to push Kaka Roy off me, but he was already pinning me to the mattress.

Why would he do this? How could he do this to me?

“Somebody help me.” I thought, right before everything went black.

A sudden rustle snapped me out of my daydream. I turned toward the noise, even though I couldn’t see a thing through the pitch-blackness of my room.

The dark had become my friend ever since that night.

It hid the parts of my room that reminded me of that monster.

It let me pretend I was just sleeping. That this was all just one long nightmare.

Bang!

A heavy thud rattled the door as the knob twisted violently. Someone was trying to break in.

I clamped my hands over my ears so hard that all I could hear was the frantic pounding of my heart echoing through my chest.

The door flew open. I shut my eyes tight, the tears rushing down my face even faster.

“How did you get in?! I locked it! I swear I heard it click! I locked the door. Please don’t hurt me again!”

I shrieked my lungs out, throwing my arms around myself and squeezing tight, trying to shield my body from whatever was coming.

No.

He can’t hurt me again. He can’t hurt me anymore. How dare he hurt me more?

He got what he wanted. He wanted to destroy my life, and that’s exactly what my life is now.

When I told my family the truth, the elders dragged my mother out of the house when she swore to get revenge. Now, the family I thought would fight for me is gathered downstairs to arrange a marriage.

A marriage to the man who destroyed my dreams. A marriage meant not to protect me, but to protect the family’s maratabat.

“Bibi! Bibi, stop! Anak, stop!”

I was thrashing, tossing, and turning wildly on the bed. But when I heard her voice, I forced my eyes open.

I saw my mother kneeling in front of my bed.

My poor, widowed Mamang was crying, her face covered in sweat and tears. Her voice shook, but her hands were steady as she held me.

I lay there shaking, filled with deep misery and rage.

“Mamang.” That was all I could manage to say.

I was broken, but seeing Mamang suffer was worse.

She blamed herself for leaving me alone that night. She blamed herself for ever letting that monster into our home. But I wish she would finally believe me when I tell her that I never blamed her for anything.

She wiped my tears and cupped my face.

Forcing a weak smile through her tears, she finally uttered the exact words I’d been dying to hear.

“Anak, it’s over. You are not marrying that man. Not tonight, not tomorrow, not ever.”

I didn’t know how she was going to face the elders down there, but I just hugged her tightly, trusting her words like my life depended on them.

The chatter from downstairs faded away, one by one, over the next few sleepless hours. By the next morning, our home was finally calm.

It was a good kind of quiet.

A few hours after breakfast, Mamang let in and introduced me to a man who was about my age. I learned that he was a Shariah Counselor who helped Mamang with my case.

He was standing a few meters away from where I was sitting at our sala, but I could still hear his voice loud and clear.

“The Bangsamoro Darul-Ifta’ has declared it strictly forbidden to force a woman to marry her rapist, emphasizing that voluntary consent is a fundamental requirement for Islamic marriage. The ruling ensures that rapists face severe criminal punishments and financial liabilities without gaining the right to coerce victims into marriage.”

I stared at him for a long time and tried to replay his words.

“What? Can you say that again?”

“No one can ever force you to marry someone who hurt you,” he repeated in a calm but resolute way while he was lowering his gaze in my direction.

Tears pricked my eyes, but this time, they weren’t from fear.

Mamang quickly wrapped me in her warm arms and slowly kissed my head.

This was the moment I’ve been waiting for. I could finally call this a dream come true.

This is my family’s true maratabat. An honor that belonged to a woman like me, reclaiming her future, not an outdated tradition seeking to silence my pain.

Sohaylah Manabilang 

In a lively Meranaw community, there was the Padian. Children laughed as they ran on the dusty and crowded streets and played under the shade of tarpaulins. Near them, vendors called out, selling fruits, rice, and colorful and delicious delicacies.

“Oh bolad aya, bolad! Telo so magatos!” We have dried fish here, it’s very affordable! A vendor shouted cheerfully.

“Sigopan, dolsi! Cigarettes, candy!” another called out.

“Silopin aya, limalad bo. Plastic bag for only five pesos.”

The air smelled of ripe fruits, warm rice, and sweet delicacies. Voices mixed and danced together, filling the Padian with life.

Among the children was Sadiqa, a cheerful Meranaw girl who loved playing after helping her family at home. She always wore her smile and greeted elders politely as she passed by the market stalls.

“Mapiya kapipita, Babu,” she said politely.

The elders smiled. “Mapiya kapipita, Sadiqa!”

Before she left home, her Ina had gently held her shoulders and looked into her eyes.

“Takolay, dear,” her Ina reminded her softly, “always be honest. Your actions show who you are.”

“Yes, Ina,” Sadiqa replied, nodding with a smile.“

Sadiqa nodded and ran toward the Padian, her mother’s words quietly staying in her heart.

As Sadiqa played near the vendors, something caught her eye. A tiny sparkle peeked through the dust on the ground. Curious, she knelt down and brushed the dirt away.

It was a small golden coin.

Her eyes widened. She quickly looked around—the Padian was busy, people walking, talking, buying, selling.

Sadiqa closed her fingers around the coin.

“I could buy candy,” she thought, glancing at the nearby stalls.

But her smile faded. The coin did not feel like hers.

“This isn’t mine,” she murmured.

Sadiqa tried to keep playing, but she felt uneasy. The laughter around her sounded far away. The coin in her pocket seemed to whisper, reminding her that it belonged to someone else.

Feeling restless, Sadiqa sat beside Babu Salima, an elderly woman resting near the playground.

Babu Salima noticed Sadiqa’s quiet face and smiled gently.

“Why so serious, Sadiqa?” she asked.

Sadiqa hesitated.

Babu Salima spoke softly, as if she already knew.

“A Meranaw’s honor is seen in what they do when no one is watching.”

Sadiqa’s heart began to beat faster.

She stood up suddenly. “I know what I must do,” she said, her voice firm. Holding the coin tightly, she walked through the Padian, stopping at every stall.

“Did you lose something important?”

Most shook their heads—until a tired fruit seller gasped.

“My coin!” the woman cried. “I lost my golden coin! I was saving it for my child’ school needs!”

Sadiqa’s face lit up with relief.

“This is yours,” she said, placing the coin into the woman’s hand.

Sadiqa returned the coin, and the vendor’s face filled with relief and joy.

The vendor’s eyes filled with tears.

“Thank you, Ole. You have a good heart.”

She picked a ripe mango and offered it to Sadiqa.

“Please, take this as a reward.”

Sadiqa smiled and gently shook her head.

“Your smile is enough,” she said.

That evening, Sadiqa told her parents everything. Her Ama smiled warmly and placed a hand on her head. “You chose integrity,” he said proudly. “That is greater than any reward.

From that day on, the playground near the Padian became special to Sadiqa. She learned that honesty is a promise we keep, even in small places on a playground, in a market, and in our hearts.